Analiza zdania pojedynczego - części zdania i wykres

Analiza zdania pojedynczego polega na wskazaniu jego części, czyli podmiotu, orzeczenia oraz określeń, a także na pokazaniu związków między wyrazami. Najpierw rozpoznaje się jedno orzeczenie, bo ono stanowi centrum zdania pojedynczego. Następnie odnajduje się podmiot, przydawki, dopełnienia i okoliczniki. W dalszej części wyjaśniono, czym jest zdanie pojedyncze, jak rozpoznać części zdania i jak zrobić wykres zdania pojedynczego bez mylenia pytań.

Co to jest zdanie pojedyncze

Zdanie pojedyncze to zdanie, które ma jedno orzeczenie, czyli informuje o jednej czynności, jednym stanie albo jednym zdarzeniu. Właśnie orzeczenie decyduje o tym, że konstrukcja jest pojedyncza, a nie złożona.

Przykład „Dziecko śpi” jest zdaniem pojedynczym, ponieważ zawiera jedno orzeczenie: „śpi”. Przykład „Dziecko śpi, a mama czyta” nie jest już zdaniem pojedynczym, bo występują w nim dwa orzeczenia: „śpi” i „czyta”. To najprostszy test, od którego warto zaczynać każdą analizę zdania.

Zdanie pojedyncze może być nierozwinięte albo rozwinięte. Zdanie nierozwinięte składa się tylko z podmiotu i orzeczenia, na przykład „Uczeń pisze”. Zdanie rozwinięte zawiera także określenia, czyli dodatkowe wyrazy, które uzupełniają informacje o podmiocie, orzeczeniu lub innym rzeczowniku. W zdaniu „Pilny uczeń starannie pisze wypracowanie w zeszycie” pojawiają się już przydawka, okolicznik, dopełnienie i okolicznik miejsca.

W praktyce szkolnej analiza zdania pojedynczego oznacza więc nie tylko znalezienie jednego orzeczenia. Trzeba jeszcze ustalić, które wyrazy są nadrzędne, które je określają i jakimi pytaniami można te zależności sprawdzić.

Części zdania pojedynczego

Części zdania pojedynczego dzielą się na główne, czyli podmiot i orzeczenie, oraz określenia: przydawkę, dopełnienie i okolicznik. Każdą część rozpoznaje się po funkcji w zdaniu, a nie tylko po miejscu, w którym stoi wyraz.

Podmiot wskazuje, o kim albo o czym jest mowa w zdaniu. Odpowiada na pytania „kto?” lub „co?”. W zdaniu „Kot śpi” podmiotem jest „kot”. Podmiot gramatyczny występuje w mianowniku, podmiot domyślny jest ukryty w formie czasownika, na przykład w zdaniu „Czytam książkę” chodzi o „ja”. Podmiot szeregowy składa się z kilku elementów, na przykład „Ania i Tomek wrócili”. Podmiot logiczny występuje w dopełniaczu, na przykład w zdaniu „Zabrakło wody”.

Orzeczenie informuje, co robi podmiot, co się z nim dzieje albo w jakim jest stanie. Najczęściej jest wyrażone czasownikiem, jak w zdaniu „Pies biegnie”. Może być też orzeczeniem imiennym, czyli połączeniem łącznika i orzecznika, na przykład „jest uczniem” w zdaniu „Marek jest uczniem”.

Najważniejsze pytania do części zdania można zebrać w krótkim zestawieniu:

* podmiot - kto? co?; * orzeczenie - co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?; * przydawka - jaki? który? czyj? ile?; * dopełnienie - kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym?; * okolicznik - gdzie? dokąd? skąd? kiedy? jak? dlaczego? po co? pod jakim warunkiem?

Przydawka określa rzeczownik. Może odnosić się do podmiotu albo do innego rzeczownika w zdaniu. W wyrażeniu „mały kot” wyraz „mały” jest przydawką, bo odpowiada na pytanie „jaki kot?”. W zdaniu „Znalazłem zeszyt brata” wyraz „brata” także pełni funkcję przydawki, ponieważ odpowiada na pytanie „czyj zeszyt?”.

Dopełnienie określa orzeczenie i odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich przypadków poza mianownikiem i wołaczem. W zdaniu „Uczeń czyta książkę” wyraz „książkę” jest dopełnieniem, bo odpowiada na pytanie „kogo? co czyta?”. W zdaniu „Pomagam koledze” dopełnieniem jest „koledze”, ponieważ odpowiada na pytanie „komu? czemu pomagam?”.

Okolicznik również określa orzeczenie, ale wskazuje okoliczności czynności lub stanu. Może informować o miejscu, czasie, sposobie, przyczynie, celu, stopniu, warunku albo przyzwoleniu. W zdaniu „Wracam wieczorem” wyraz „wieczorem” jest okolicznikiem czasu. W zdaniu „Czyta uważnie” wyraz „uważnie” jest okolicznikiem sposobu.

Rozbiór logiczny zdania - jak zrobić

Rozbiór logiczny zdania należy zacząć od orzeczenia, a dopiero potem odnaleźć podmiot i pozostałe określenia. Taka kolejność zmniejsza ryzyko pomylenia dopełnienia z okolicznikiem albo przydawki z podmiotem.

Najpierw trzeba zapytać, jaka czynność lub jaki stan występuje w zdaniu. Odpowiedź wskazuje orzeczenie. Następnie należy zadać pytanie „kto?” albo „co?” wykonuje czynność lub znajduje się w danym stanie. Tak powstaje związek główny, czyli połączenie podmiotu z orzeczeniem.

Po ustaleniu związku głównego sprawdza się określenia. Do rzeczowników zadaje się pytania przydawki, czyli „jaki?”, „który?”, „czyj?” albo „ile?”. Do orzeczenia zadaje się pytania dopełnienia i okolicznika. Jeśli odpowiedź dotyczy osoby, rzeczy lub pojęcia w przypadku zależnym, zwykle jest dopełnieniem. Jeśli odpowiedź mówi o miejscu, czasie, sposobie, przyczynie albo celu, jest okolicznikiem.

Pełny rozbiór można pokazać na zdaniu „Mały kot cicho miauczy w kuchni”. Orzeczenie to „miauczy”, bo odpowiada na pytanie „co robi?”. Podmiot to „kot”, bo odpowiada na pytanie „kto? co miauczy?”. Wyraz „mały” jest przydawką, ponieważ odpowiada na pytanie „jaki kot?”. Wyraz „cicho” jest okolicznikiem sposobu, bo odpowiada na pytanie „jak miauczy?”. Wyrażenie „w kuchni” jest okolicznikiem miejsca, ponieważ odpowiada na pytanie „gdzie miauczy?”.

W tym przykładzie związek główny tworzą „kot” i „miauczy”. Związkami pobocznymi są „mały kot”, „miauczy cicho” oraz „miauczy w kuchni”. Każdy związek poboczny składa się z członu nadrzędnego i określenia, które dopowiada konkretną informację.

Jak zrobić wykres zdania pojedynczego

Wykres zdania pojedynczego pokazuje, które wyrazy tworzą związek główny i które określenia zależą od poszczególnych członów. Na górze umieszcza się podmiot i orzeczenie, a niżej zapisuje się przydawki, dopełnienia i okoliczniki przy wyrazach, które określają.

Najważniejsza zasada brzmi: każde określenie trzeba połączyć z tym wyrazem, do którego zadano pytanie. Przydawka znajdzie się pod rzeczownikiem, który określa. Dopełnienie i okolicznik najczęściej znajdą się pod orzeczeniem, ponieważ rozwijają informację o czynności albo stanie.

Opisowy sposób wykonania wykresu wygląda następująco:

* na górze zapisuje się podmiot i orzeczenie jako związek główny; * pod podmiotem umieszcza się jego przydawki, jeśli występują; * pod orzeczeniem umieszcza się dopełnienia i okoliczniki; * przy każdym określeniu można dopisać pytanie, które prowadzi od wyrazu nadrzędnego do zależnego; * określenia rzeczowników innych niż podmiot zapisuje się pod tymi rzeczownikami, a nie automatycznie pod orzeczeniem.

Dla zdania „Mały kot cicho miauczy w kuchni” na górze wykresu znajdą się „kot” i „miauczy”. Pod wyrazem „kot” należy zapisać „mały”, bo pytanie brzmi „jaki kot?”. Pod wyrazem „miauczy” należy zapisać „cicho” oraz „w kuchni”, bo pytania brzmią „jak miauczy?” i „gdzie miauczy?”.

Taki wykres nie jest ozdobą rozbioru, lecz skróconym zapisem zależności składniowych. Jeśli pytania zostały zadane poprawnie, wykres porządkuje zdanie i pokazuje, dlaczego dany wyraz jest właśnie przydawką, dopełnieniem albo okolicznikiem.

Często zadawane pytania

Co to jest zdanie pojedyncze?

Zdanie pojedyncze to zdanie z jednym orzeczeniem. Może być krótkie albo rozbudowane, ale ma tylko jedno centrum składniowe, czyli jedną czynność, jeden stan albo jedno zdarzenie wyrażone orzeczeniem.

Jakie są części zdania?

Części zdania to podmiot, orzeczenie, przydawka, dopełnienie i okolicznik. Podmiot i orzeczenie tworzą części główne, a przydawka, dopełnienie i okolicznik są określeniami innych wyrazów.

Na jakie pytanie odpowiada dopełnienie?

Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym? Nie odpowiada na pytania mianownika ani wołacza.

Na jakie pytania odpowiada okolicznik?

Okolicznik odpowiada między innymi na pytania: gdzie? dokąd? skąd? kiedy? jak? dlaczego? po co? Wskazuje miejsce, czas, sposób, przyczynę, cel lub inną okoliczność czynności.

Co to jest przydawka?

Przydawka to określenie rzeczownika. Odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? Może określać podmiot, dopełnienie albo inny rzeczownik występujący w zdaniu.

Jak zrobić rozbiór logiczny zdania?

Najpierw należy znaleźć orzeczenie, potem podmiot, a następnie określenia. Do rzeczowników zadaje się pytania przydawki, a do orzeczenia pytania dopełnienia i okolicznika.

Czym różni się zdanie pojedyncze rozwinięte od nierozwiniętego?

Zdanie pojedyncze nierozwinięte ma tylko podmiot i orzeczenie, na przykład „Dziecko śpi”. Zdanie rozwinięte ma także określenia, na przykład „Małe dziecko spokojnie śpi w łóżeczku”.