Azja - środowisko, góry i rzeki

Azja to największy kontynent na Ziemi i jeden z najlepszych przykładów zróżnicowania środowiska przyrodniczego. Około 75% jej powierzchni zajmują góry i wyżyny, a w Himalajach znajduje się Mount Everest, czyli najwyższy szczyt Ziemi, mający około 8849 m n.p.m. Kontynent wyróżnia się także wielkimi rzekami, pustyniami, głębokimi jeziorami oraz skrajnymi kontrastami klimatu i ukształtowania terenu.

Azja - największy i najbardziej zróżnicowany kontynent

Azja jest największym kontynentem na Ziemi, dlatego obejmuje bardzo różne typy krajobrazów. W jej granicach znajdują się wysokie góry, rozległe wyżyny, niziny, pustynie, wielkie dorzecza, głębokie jeziora i obszary położone poniżej poziomu morza. Tak duża powierzchnia sprawia, że środowisko Azji nie ma jednego prostego wzoru.

Szczególnie ważna jest przewaga obszarów wyniesionych. Około trzy czwarte powierzchni kontynentu zajmują góry i wyżyny. Oznacza to, że ukształtowanie terenu silnie wpływa na klimat, sieć rzeczną, rozmieszczenie ludności i warunki życia. Wysokie pasma górskie zatrzymują masy powietrza, oddzielają regiony klimatyczne i wyznaczają naturalne granice między obszarami.

Azja jest też kontynentem skrajności. Występują tu najwyższe góry świata, najgłębsza depresja lądowa w okolicach Morza Martwego i najgłębsze jezioro świata, czyli Bajkał. W jednej części kontynentu dominują warunki arktyczne, w innej pustynne, a na południu i południowym wschodzie ważną rolę odgrywają monsuny oraz klimat równikowy.

Góry Azji i Mount Everest

Najwyższymi górami świata są Himalaje. To właśnie tam znajduje się Mount Everest, nazywany także Czomolungmą lub Sagarmathą. Jego wysokość wynosi około 8849 m n.p.m., choć w wielu materiałach spotyka się także wartość około 8848 m. W szkolnej geografii najważniejsze jest zapamiętanie, że jest to najwyższy szczyt Ziemi.

Himalaje ciągną się przez kilka państw Azji. Obejmują między innymi obszary Nepalu, Indii, Bhutanu, Chin i Pakistanu. Ich ogromna wysokość ma znaczenie nie tylko krajobrazowe. Góry te wpływają na temperaturę, opady, kierunki przemieszczania się mas powietrza oraz warunki życia ludzi mieszkających u ich podnóża.

Wysokie pasma górskie Azji są częścią większego obrazu kontynentu, w którym dominują obszary górskie i wyżynne. Góry utrudniają komunikację, ograniczają powierzchnię dogodną do osadnictwa i rolnictwa, ale jednocześnie są źródłem wielu rzek. Z lodowców i obszarów wysokogórskich spływa woda, która zasila wielkie systemy rzeczne południowej, wschodniej i środkowej Azji.

Rzeki i jeziora Azji

Rzeki Azji należą do najważniejszych elementów środowiska kontynentu, ponieważ od nich zależą rolnictwo, osadnictwo i rozwój wielu regionów. Najdłuższą rzeką Azji jest Jangcy, która jest jednocześnie trzecią najdłuższą rzeką świata. W Chinach duże znaczenie ma także Huang He, czyli Rzeka Żółta.

Do najważniejszych rzek Azji należą:

• Jangcy, najdłuższa rzeka Azji i trzecia najdłuższa rzeka świata
• Huang He, znana jako Rzeka Żółta
• Ganges i Indus, ważne rzeki południowej Azji
• Ob, Jenisej i Lena, wielkie rzeki północnej Azji
• Mekong i Amur, istotne rzeki wschodniej i południowo-wschodniej części kontynentu.

Rzeki te płyną przez bardzo różne strefy klimatyczne. Część z nich przecina obszary gęsto zaludnione, a inne płyną przez rozległe, chłodne i słabiej zamieszkane tereny północnej Azji. Dzięki temu sieć rzeczna dobrze pokazuje skalę kontrastów występujących na kontynencie.

W Azji znajduje się także Bajkał, najgłębsze jezioro świata. Jest jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów wyjątkowości środowiska Azji. Obok najwyższych gór i głębokich depresji pokazuje, że kontynent wyróżnia się nie tylko wielkością, ale też ekstremalnymi formami terenu i zbiornikami wodnymi.

Pustynie i klimaty Azji

Azja ma bardzo zróżnicowany klimat, ponieważ rozciąga się przez wiele stref szerokości geograficznej i obejmuje ogromne obszary lądowe. Na północy, zwłaszcza na Syberii, występuje klimat arktyczny i subarktyczny. W środkowej części kontynentu duże znaczenie mają warunki suche, sprzyjające powstawaniu pustyń.

Największą pustynią Azji jest Gobi. Oprócz niej ważne są pustynie Arabskie, w tym Ar-Rub al-Chali, a także Kara-kum i Takla Makan. Pustynie te różnią się położeniem i warunkami, ale łączy je niedobór opadów oraz trudne warunki dla stałego osadnictwa i rolnictwa.

Na południu i południowym wschodzie Azji bardzo ważną rolę odgrywa klimat monsunowy. Monsuny przynoszą porę deszczową, która wpływa na rytm życia, rolnictwo i dostępność wody. W tej części kontynentu występują także obszary o klimacie równikowym, gdzie wysokie temperatury i duża wilgotność sprzyjają rozwojowi bujnej roślinności.

Tak duża rozpiętość klimatyczna sprawia, że Azja obejmuje zarówno bardzo zimne, jak i bardzo gorące regiony. Warunki naturalne zależą od szerokości geograficznej, wysokości nad poziomem morza, odległości od oceanów oraz układu gór i wyżyn.

Azja jako kontynent kontrastów

Azja bywa określana jako kontynent kontrastów, ponieważ na jej obszarze występują skrajnie różne elementy środowiska. Znajduje się tu najwyższy szczyt Ziemi, czyli Mount Everest, oraz najgłębsza depresja lądowa w okolicach Morza Martwego. Na tym samym kontynencie leży też Bajkał, najgłębsze jezioro świata.

Kontrasty widać również w klimacie. Północna Azja obejmuje bardzo chłodne obszary Syberii, środkowa część kontynentu ma rozległe regiony suche i pustynne, a południe oraz południowy wschód pozostają pod wpływem monsunów i klimatu równikowego. Te różnice decydują o roślinności, dostępności wody i możliwościach gospodarczego wykorzystania terenu.

Zróżnicowanie środowiska wpływa też na zaludnienie. Niektóre obszary Azji są bardzo gęsto zaludnione, zwłaszcza tam, gdzie wielkie rzeki tworzą korzystne warunki dla rolnictwa i osadnictwa. Inne regiony pozostają słabo zaludnione, ponieważ przeszkodą są wysokie góry, pustynie, niedobór wody albo bardzo niskie temperatury.

Najważniejsza cecha środowiska Azji polega więc na połączeniu wielkiej skali i silnych różnic. Kontynent nie jest jednolity. Tworzą go obszary wysokogórskie, pustynne, rzeczne, jeziorne, arktyczne, monsunowe i równikowe, które razem pokazują pełne zróżnicowanie środowiska przyrodniczego.

Często zadawane pytania