Bakterie - budowa, kształty, rozmnażanie i znaczenie

Bakterie to organizmy jednokomórkowe zaliczane do prokariontów, czyli takich, których komórka nie ma jądra komórkowego. Ich materiał genetyczny leży swobodnie w cytoplazmie, a nie w otoczonym błoną jądrze. Bakterie mają różne kształty, rozmnażają się przez podział komórki i odgrywają w przyrodzie ogromną rolę: jedne są pożyteczne, inne chorobotwórcze.

To organizmy niewidoczne gołym okiem, a mimo to obecne dosłownie wszędzie: w glebie, w wodzie, w powietrzu, na skórze i w naszych jelitach. Bez nich życie na Ziemi wyglądałoby zupełnie inaczej.

Co to są bakterie

Bakterie należą do prokariontów, czyli organizmów o najprostszym typie komórki. Najważniejsza cecha prokariontów to brak jądra komórkowego. Materiał genetyczny, czyli DNA, nie jest oddzielony od reszty komórki błoną, lecz znajduje się bezpośrednio w cytoplazmie.

To odróżnia bakterie od organizmów eukariotycznych, takich jak zwierzęta, rośliny i grzyby, których komórki mają wyraźne jądro. Bakterie nie mają też błoniastych organelli, które występują w komórkach eukariotycznych. Ich budowa jest przez to znacznie prostsza, choć wcale nie prymitywna, bo pozwala im żyć w bardzo różnych warunkach.

Bakterie są też bardzo małe. Ich rozmiary liczy się w mikrometrach, więc pojedynczej bakterii nie zobaczymy bez mikroskopu. Mimo to potrafią tworzyć ogromne populacje, bo dzielą się bardzo szybko i przystosowują do skrajnych środowisk, od gorących źródeł po lód.

Budowa komórki bakteryjnej

Komórkę bakteryjną otacza ściana komórkowa, która nadaje jej kształt i chroni przed uszkodzeniem. Pod ścianą znajduje się błona komórkowa, a wnętrze wypełnia cytoplazma. W cytoplazmie leży materiał genetyczny bakterii oraz struktury odpowiedzialne za produkcję białek.

Wiele bakterii ma dodatkowe elementy, które pomagają im żyć. Niektóre mają rzęski albo witki, dzięki którym mogą się poruszać. Inne otacza śluzowa otoczka, chroniąca je przed wysychaniem i przed obroną gospodarza. Część bakterii potrafi w trudnych warunkach wytworzyć przetrwalnik, czyli formę bardzo odporną na wysoką temperaturę i suszę.

Najważniejsze jest jednak to, co bakterie mają, a czego nie mają. Nie mają jądra ani błoniastych organelli, ale mają wszystko, co potrzebne do samodzielnego życia: materiał genetyczny, cytoplazmę i błonę oddzielającą je od otoczenia. To wystarcza, aby odżywiać się, rosnąć i się rozmnażać.

Kształty bakterii

Bakterie przyjmują kilka charakterystycznych kształtów, po których często się je rozpoznaje. Podstawowy podział wyróżnia formy kuliste, wydłużone i spiralne.

• Ziarniaki to bakterie o kształcie kulistym. Mogą występować pojedynczo albo w skupiskach, na przykład jako łańcuszki, czyli paciorkowce, albo jako grona, czyli gronkowce.
• Pałeczki i laseczki to bakterie wydłużone, przypominające krótkie pręciki. Część z nich potrafi wytwarzać przetrwalniki.
• Formy spiralne, takie jak przecinkowiec, śrubowiec i krętek, mają ciało zakręcone, przypominające przecinek albo spiralę.

Kształt bakterii bywa wskazówką przy rozpoznawaniu konkretnych gatunków, na przykład tych wywołujących choroby. Sama forma nie mówi jednak wszystkiego, bo o właściwościach bakterii decyduje też jej budowa i sposób życia.

Rozmnażanie i znaczenie bakterii

Bakterie rozmnażają się bezpłciowo, przez podział komórki. Zanim komórka się podzieli, jej materiał genetyczny ulega podwojeniu, a następnie z jednej bakterii powstają dwie komórki potomne. Ten sposób jest bardzo szybki, dlatego w sprzyjających warunkach liczba bakterii rośnie w błyskawicznym tempie.

Znaczenie bakterii jest ogromne i dwustronne. Bakterie pożyteczne rozkładają martwą materię organiczną, dzięki czemu obieg pierwiastków w przyrodzie może się domykać. W ciele człowieka bakterie jelitowe pomagają w trawieniu i wytwarzają niektóre witaminy, o czym mowa też w artykule o układzie pokarmowym. Ludzie wykorzystują bakterie do produkcji jogurtu, kiszonek i wielu innych wyrobów.

Są też bakterie chorobotwórcze. Wnikają one do organizmu, przylegają do jego komórek i namnażają się, wywołując choroby. Właśnie dlatego higiena, szczepienia i odpowiednie leki mają tak duże znaczenie. Ważne jest jednak, aby nie traktować wszystkich bakterii jak wrogów, bo większość z nich jest nieszkodliwa albo wręcz potrzebna.

Najczęstsze błędy o bakteriach

Pierwszy błąd to przekonanie, że wszystkie bakterie są groźne. W rzeczywistości większość bakterii jest nieszkodliwa, a wiele z nich jest pożytecznych. Bez bakterii rozkładających materię i wspomagających trawienie życie byłoby niemożliwe.

Drugi błąd to mylenie bakterii z wirusami. Bakterie to komórki, które potrafią samodzielnie żyć i się rozmnażać. Wirusy nie są komórkami i namnażają się tylko wewnątrz komórek gospodarza, więc to zupełnie inne organizmy.

Trzeci błąd dotyczy jądra komórkowego. Bakterie go nie mają, bo należą do prokariontów. Ich DNA leży swobodnie w cytoplazmie, a nie w otoczonym błoną jądrze. Czwarty błąd to sprowadzanie bakterii do jednego kształtu. Bakterie mogą być kuliste, wydłużone albo spiralne, a różnorodność kształtów jest jedną z ich cech.

Najczęściej zadawane pytania