Ibidem - co znaczy i jak używać w przypisach

Ibidem znaczy "tamże" albo "w tym samym miejscu" i służy w przypisach do odesłania czytelnika do tego samego źródła, które zostało podane w przypisie bezpośrednio poprzedzającym. Skrót ibid. pozwala nie powtarzać pełnego opisu książki, artykułu lub innej publikacji, jeśli kolejny przypis dotyczy dokładnie tej samej pozycji. Gdy zmienia się tylko numer strony, po wyrazie ibidem albo po skrócie ibid. dopisuje się właściwą stronę, na przykład: Ibidem, s. 45.

Ibidem - co to znaczy

Ibidem to łaciński wyraz tłumaczony jako "tamże", "w tym samym miejscu" albo "w tymże miejscu". W pracach naukowych i szkolnych pojawia się najczęściej w przypisach dolnych, przypisach końcowych oraz czasem w aparacie bibliograficznym. Jego zadanie jest praktyczne: skraca zapis i informuje, że źródło zostało już wskazane chwilę wcześniej.

Najważniejsza zasada brzmi prosto: ibidem odnosi się do przypisu bezpośrednio poprzedzającego. Nie chodzi więc o dowolne źródło, które pojawiło się wcześniej w pracy, lecz o tę pozycję, która stoi tuż nad aktualnym przypisem. Jeśli między dwoma odwołaniami pojawi się przypis do innej książki, artykułu lub strony internetowej, nie należy używać ibidem, bo czytelnik mógłby zostać odesłany do niewłaściwego źródła.

W polskich tekstach można spotkać zapis pełny ibidem, skrót ibid. oraz polski odpowiednik "tamże". Wszystkie pełnią podobną funkcję, ale ostateczna forma zależy od przyjętego stylu przypisów, wymagań uczelni, promotora albo redakcji. W pracy dyplomowej warto sprawdzić instrukcję wydziałową, ponieważ niektóre systemy cytowania wolą krótkie przypisy autorskie zamiast łacińskich skrótów.

Jak używać ibidem w przypisach

Ibidem stosuje się po pełnym przypisie bibliograficznym. Najpierw trzeba podać pełne dane źródła, czyli zwykle autora, tytuł, miejsce i rok wydania oraz stronę. Dopiero następny przypis, jeśli dotyczy tej samej publikacji, można skrócić. To ważne, ponieważ samo ibidem nie niesie pełnej informacji bibliograficznej. Ono działa tylko jako odesłanie do zapisu wcześniejszego.

Przykład z tą samą książką i inną stroną może wyglądać tak:

1. Jan Kowalski, Wstęp do metodologii badań, Warszawa 2020, s. 31.
2. Ibidem, s. 45.

Drugi przypis oznacza: ta sama książka Jana Kowalskiego, ale strona 45. Jeśli drugi przypis dotyczyłby tej samej książki i tej samej strony, można zapisać samo Ibidem. Jeżeli praca używa skrótu, zapis wyglądałby: Ibid. albo Ibid., s. 45. W polskich przypisach często spotyka się też wariant: Tamże, s. 45.

Nie należy używać ibidem, gdy poprzedni przypis zawiera kilka różnych źródeł. Wtedy nie wiadomo, do którego z nich odsyła skrót. Lepiej wtedy powtórzyć autora i skrócony tytuł. Podobna ostrożność przydaje się przy pisaniu dłuższych prac: tak jak konspekt wypowiedzi ustnej porządkuje wystąpienie, tak konsekwentny system przypisów porządkuje źródła i ułatwia sprawdzanie argumentów.

Ibidem a op. cit. - różnica

Ibidem i op. cit. nie znaczą tego samego. Ibidem wskazuje to samo źródło co przypis bezpośrednio poprzedzający. Skrót op. cit. pochodzi od łacińskiego wyrażenia opere citato, czyli "w dziele cytowanym", i odnosi się do źródła cytowanego już wcześniej, ale niekoniecznie w poprzednim przypisie.

Różnicę można ująć tak: ibidem działa tylko wtedy, gdy dwa odwołania stoją jedno po drugim. Op. cit. stosowano wtedy, gdy autor wracał do dzieła przywołanego wcześniej, po przypisach dotyczących innych publikacji. W praktyce współczesnej wiele uczelni i redakcji ogranicza użycie op. cit., bo skrót bywa nieprecyzyjny, zwłaszcza gdy w pracy cytuje się kilka tekstów jednego autora.

Przykład błędu: po przypisie do książki Kowalskiego pojawia się przypis do artykułu Nowak, a potem zapis Ibidem z intencją powrotu do Kowalskiego. Taki zapis jest mylący, ponieważ ibidem odesłałoby do Nowak. W takiej sytuacji lepszy jest skrócony opis, na przykład: Kowalski, Wstęp do metodologii badań, s. 58. Przy analizie literackiej działa podobna zasada precyzji: kiedy opisuje się pojęcie takie jak protagonista, trzeba jasno wskazać, o którą postać i funkcję w tekście chodzi.

Inne skróty łacińskie w przypisach

W przypisach można spotkać także inne łacińskie skróty. Nie wszystkie są dziś zalecane w każdym stylu cytowania, ale warto znać ich znaczenie, ponieważ pojawiają się w starszych książkach, artykułach naukowych i bibliografiach.

Najbezpieczniej używać tych skrótów tylko wtedy, gdy wymaga tego wybrany styl. W wielu pracach studenckich wystarczy prostszy system: pełny przypis przy pierwszym cytowaniu, a potem autor, skrócony tytuł i strona.

Czy pisać ibidem czy tamże

W polskiej pracy można pisać zarówno ibidem, jak i "tamże", ale nie warto mieszać obu form bez powodu. Jeśli na początku pracy wybrano zapis polski, najlepiej konsekwentnie stosować "tamże". Jeśli wybrano formę łacińską, należy trzymać się ibidem albo skrótu ibid., zależnie od przyjętego wzoru.

"Tamże" jest bardziej zrozumiałe dla czytelnika, który nie zna łaciny. Ibidem brzmi bardziej akademicko i nadal pojawia się w publikacjach naukowych, lecz samo użycie łacińskiego słowa nie podnosi jakości pracy. Najważniejsza jest poprawność: skrót ma prowadzić do właściwego źródła, ma mieć jasny numer strony, jeśli strona się zmienia, i ma być zgodny z całym systemem przypisów.

W praktyce dobrym rozwiązaniem jest sprawdzenie wytycznych przed rozpoczęciem pisania. Jeśli instrukcja mówi o "tamże", należy pisać "tamże". Jeśli pokazuje ibid., należy używać skrótu. Jeżeli nie ma wytycznych, można wybrać formę polską, bo jest czytelna i spełnia tę samą funkcję.

Najczęstsze pytania (FAQ)