ch czy h

W pisowni ch i h trudność polega na tym, że w wymowie ogólnej nie ma między nimi stałej różnicy. O zapisie decyduje wymiana w rodzinie wyrazów, pozycja w wyrazie, sąsiedztwo liter oraz pochodzenie wyrazu.

Kiedy piszemy ch

• Ch piszemy wtedy, gdy wymienia się na sz: mucha, bo muszka; cichy, bo ciszej; suchy, bo susza.
• Na końcu wyrazu zwykle piszemy ch: dach, gmach, na drogach.
• Ch piszemy po literze s: schody, wschód, schować.

Najpewniejszym sposobem sprawdzania ch jest wymiana na sz. Jeśli można wskazać parę mucha i muszka, cichy i ciszej albo suchy i susza, zapis przez ch jest uzasadniony.

Druga praktyczna zasada dotyczy końca wyrazu. Na końcu zwykle zapisuje się ch, jak w wyrazach dach i gmach oraz w formie na drogach. Najważniejszy szkolny wyjątek to druh, a w nazwach własnych i zapożyczeniach mogą wystąpić także inne formy zakończone na h.

Po literze s również pisze się ch. Poprawne są więc formy schody, wschód i schować. W tych wyrazach nie należy kierować się samym brzmieniem, ponieważ wymowa nie rozstrzyga zapisu.

Kiedy piszemy h

• H piszemy wtedy, gdy wymienia się na g, ż, z albo dz: druh, bo drużyna; wahać, bo waga; błahy, bo błazen.
• H piszemy w licznych wyrazach obcego pochodzenia: hotel, historia, herbata, honor, humor.

W niektórych wyrazach zapis z h można uzasadnić wymianą. Przykładem jest druh, ponieważ w wyrazie drużyna pojawia się ż. Podobnie wahać łączy się z formą waga, a błahy z wyrazem błazen.

Wiele wyrazów z h ma pochodzenie obce. Należą do nich hotel, historia, herbata, honor i humor. Jeśli nie ma wymiany i wyraz brzmi obco, najczęściej pisze się h. To wskazówka praktyczna, a nie pełny zamiennik słownika.

W takich wyrazach nie zawsze da się wskazać prostą formę sprawdzającą. Trzeba wtedy polegać na utrwalonym zapisie i zapamiętywać przykłady jako grupę wyrazów z h.

Wyjątki, które trzeba znać

Najważniejszy wyjątek dotyczy końca wyrazu. Zasadą jest zapis ch na końcu, ale wyraz druh zapisuje się przez h. Warto zapamiętać go razem z formą drużyna, ponieważ pokazuje ona także wymianę uzasadniającą pisownię.

Jak to zapamiętać

Najpierw warto sprawdzić, czy istnieje wymiana. Wymiana na sz prowadzi do zapisu ch, a wymiana na g, ż, z albo dz może uzasadniać zapis h.

Jeśli wymiany nie ma, pomocne są dwie wskazówki: na końcu wyrazu zwykle pisze się ch, a w wielu wyrazach obcego pochodzenia pojawia się h. Dlatego dach i gmach zapisuje się inaczej niż hotel i historia.