ó czy u

Trudność w pisowni ó i u wynika z tego, że w wymowie nie ma między nimi różnicy. Poprawny zapis trzeba ustalić przez wymianę, zakończenie wyrazu albo znajomość kilku utrwalonych form.

Kiedy piszemy ó

• Ó piszemy wtedy, gdy wymienia się na o, e albo a: stół, bo stołu; sióstr, bo siostra; wiózł, bo wieźć; powrót, bo powracać.
• Ó piszemy w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna: Kraków, pocztówka, królówna. Wyjątki od -ówka to między innymi skuwka, zasuwka, wsuwka.
• Ó piszemy na początku kilku wyrazów: ósemka, ów, ówczesny, ósmy, ówdzie.

Najważniejsza jest wymiana. Jeżeli w innej formie tego samego wyrazu albo w wyrazie pokrewnym pojawia się o, e lub a, zapis z ó ma uzasadnienie. Dlatego pisze się stół, bo w formie stołu występuje o, oraz powrót, bo można wskazać czasownik powracać.

Druga grupa to zakończenia. W nazwie Kraków, w wyrazie pocztówka i w formie królówna zapisuje się ó, ponieważ występują tam utrwalone cząstki -ów, -ówka i -ówna. Od zakończenia -ówka są jednak wyjątki, na przykład skuwka, zasuwka i wsuwka. Trzeba też pamiętać, że ó nigdy nie występuje na końcu wyrazu.

Osobno warto utrwalić kilka wyrazów zaczynających się od ó. Formy ósemka, ów, ówczesny, ósmy i ówdzie nie tworzą długiej, otwartej listy do swobodnego rozszerzania. To przykłady, które trzeba znać jako gotowe zapisy.

Kiedy piszemy u

• U piszemy w zakończeniach -unek, -uch, -ura, -us, -usz, -unia: rysunek, maluch, dyktatura, raptus, kapelusz, babunia.
• U piszemy w czasownikach zakończonych na -ować oraz w formach z -uje: pracować, pracuje.

Litera u pojawia się w wielu zakończeniach, które warto rozpoznawać jako całość. Jeśli wyraz kończy się na -unek, jak rysunek, albo na -usz, jak kapelusz, poprawny jest zapis przez u. Tak samo zapisuje się maluch, dyktatura, raptus i babunia.

Osobną grupę tworzą czasowniki. W bezokoliczniku z zakończeniem -ować oraz w formach typu -uje pisze się u. Poprawne są więc formy pracować i pracuje. Ta zasada pomaga unikać bardzo częstego błędu polegającego na zapisie przez ó tam, gdzie występuje cząstka -uje.

Przy zakończeniach z u nie należy szukać wymiany na siłę. Wyrazy rysunek, maluch, dyktatura, raptus, kapelusz i babunia pokazują, że sama końcówka może być wystarczającą wskazówką.

Jak to zapamiętać

Najpierw warto szukać wymiany. Jeśli w rodzinie wyrazu pojawia się o, e albo a, zwykle zapisuje się ó. Jeśli takiej wymiany nie ma, trzeba sprawdzić, czy wyraz ma jedno z typowych zakończeń z u.

Dobrą wskazówką jest także koniec wyrazu. Skoro ó nie stoi na końcu, końcowe brzmienie u zapisuje się literą u. Przy czasownikach wystarczy zapamiętać parę pracować i pracuje, bo pokazuje ona najważniejszy wzór.