Ubezdźwięcznienie

Ubezdźwięcznienie polega na tym, że na końcu wyrazu albo w zbiegu spółgłosek wymawia się inną głoskę, niż wynikałoby to z pisowni. W zapisie nie kierujemy się samą wymową, lecz formą podstawową albo formą pokrewną.

Kiedy piszemy literę zgodną z formą podstawową

• Na końcu wyrazu zapis sprawdzamy przez odmianę: chleb, bo chleba; kod, bo kodu; róg, bo rogu.
• W zbiegu spółgłosek zapis sprawdzamy przez formę pokrewną: prośba, bo prosić; wózka, bo wózek.
• Po wątpliwej spółgłosce warto uzyskać samogłoskę: wtedy wyraźniej słychać, jaką literę należy zapisać.

W wyrazie chleb na końcu można usłyszeć głoskę bezdźwięczną, ale zapis pozostaje zgodny z formą chleba. Tak samo pisze się kod, ponieważ istnieje forma kodu, oraz róg, bo można utworzyć formę rogu.

Ten sam sposób działa w środku wyrazu. W formie prośba zapis wyjaśnia czasownik prosić, a w formie wózka pomocny jest wyraz wózek. Celem sprawdzania jest doprowadzenie do sytuacji, w której po trudnej spółgłosce pojawia się samogłoska.

Nie należy więc zmieniać zapisu tylko dlatego, że końcowa głoska brzmi bezdźwięcznie. Wymowa formy izolowanej bywa myląca, a odmiana pokazuje, jaka spółgłoska należy do tematu wyrazu.

Kiedy piszemy przedrostek s-, z- albo ze-

• Przedrostek s- piszemy przed wieloma spółgłoskami bezdźwięcznymi: schrupać, spisać, stopić. Przed s, si, sz piszemy jednak z-: zsunąć, zsiąść, zszyć, a przed ci i ć piszemy ś-.
• Przedrostek z- piszemy przed spółgłoskami dźwięcznymi, samogłoskami oraz przed h, s, si, sz, dzi: zrobić, zbić, zorganizować, zhardzieć, zsunąć, zsiąść, zszyć, zdziwić.
• Przedrostek ze- piszemy wtedy, gdy pojawia się trudny zbieg spółgłosek: zebrać, zejść.

Przedrostki także zależą od sąsiedztwa głosek. Przed wieloma spółgłoskami bezdźwięcznymi pojawia się s-, dlatego poprawne są formy schrupać, spisać i stopić. Trzeba jednak pamiętać o grupach s, si i sz, przed którymi zapisuje się z-, jak w wyrazach zsunąć, zsiąść i zszyć. Przed ci i ć piszemy ś-.

Forma ze- pomaga uniknąć trudnego zbiegu spółgłosek. Dlatego pisze się zebrać i zejść. Trzeba też pamiętać, że nie istnieje przedrostek sz-. Jeśli ktoś zapisuje wyraz od takiego początku, zwykle myli wymowę z pisownią.

Przedrostki trzeba rozpatrywać na początku całego wyrazu, a nie według przypadkowego brzmienia pierwszych dwóch głosek. W formach schrupać i spisać początkowe s wynika z reguły, a nie z istnienia osobnego przedrostka sz-.

Jak to zapamiętać

Przy ubezdźwięcznieniu najważniejsze jest pytanie o formę sprawdzającą. Nie należy zapisywać wyrazu tak, jak brzmi w szybkiej wymowie. Trzeba go odmienić albo utworzyć wyraz pokrewny, aby po trudnej spółgłosce pojawiła się samogłoska.

Przy przedrostkach warto zapamiętać podział: s- przed wieloma bezdźwięcznymi, z- przed dźwięcznymi, samogłoskami oraz przed h, s, si, sz i dzi, a ze- przy trudniejszym zbiegu. Osobno trzeba pamiętać o zapisie ś- przed ci i ć.