Krajobrazy Polski - rodzaje i cechy

Krajobrazy Polski to ogół cech widocznych na danym obszarze: rzeźby terenu, wód, roślinności, klimatu oraz śladów działalności człowieka. W Polsce zmieniają się one wyraźnie z północy na południe. Widać tu krajobraz nadmorski, pojezierny, nizinny, wyżynny i górski, a obok nich krajobrazy przekształcone przez człowieka: miejskie, rolnicze i przemysłowe.

Co to jest krajobraz

Krajobraz to wszystkie cechy danego miejsca, które razem tworzą jego wygląd i charakter. Nie chodzi więc tylko o wysokość terenu albo obecność gór. Krajobraz obejmuje także rzeki, jeziora, morze, lasy, pola, zabudowę, drogi, klimat oraz to, jak człowiek wykorzystuje przestrzeń.

W geografii szkolnej często odróżnia się krajobraz naturalny od krajobrazu kulturowego. Krajobraz naturalny, nazywany też przyrodniczym, tworzą głównie elementy przyrody: ukształtowanie powierzchni, wody, gleby, roślinność i warunki klimatyczne. W Polsce trudno jednak znaleźć obszary całkowicie nietknięte przez człowieka, dlatego zwykle mówi się o krajobrazach bardziej lub mniej przekształconych.

Krajobraz kulturowy powstaje wtedy, gdy wyraźnie widoczna jest działalność człowieka. Mogą to być pola uprawne, wsie, miasta, drogi, linie kolejowe, porty, zakłady przemysłowe albo kopalnie. Taki krajobraz nadal ma podstawę przyrodniczą, ale jego wygląd zależy w dużej mierze od sposobu zagospodarowania terenu.

Rodzaje krajobrazów naturalnych w Polsce

Główne rodzaje krajobrazów naturalnych w Polsce układają się pasowo, od Morza Bałtyckiego na północy po Sudety i Karpaty na południu. Ten układ wynika z rzeźby terenu, historii geologicznej oraz działania lądolodów, zwłaszcza na północy kraju.

Najważniejsze typy krajobrazów naturalnych w Polsce to:

• krajobraz nadmorski - występuje na pobrzeżach, gdzie dominują niziny nad Bałtykiem, plaże, wydmy, mierzeje i formy związane z działaniem morza
• krajobraz pojezierny - tworzą pagórki morenowe, liczne jeziora i lasy, a najbardziej znanymi jeziorami są Śniardwy o powierzchni 113,8 km2 oraz Mamry o powierzchni 104 km2
• krajobraz nizinny - obejmuje rozległe równiny, doliny rzek, pola uprawne i osadnictwo typowe dla nizin środkowopolskich
• krajobraz wyżynny - wyróżnia się wyżej położonymi obszarami, miejscami skałkami, jaskiniami i zjawiskami krasowymi, na przykład na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej
• krajobraz górski - występuje w Sudetach i Karpatach, gdzie są duże różnice wysokości oraz piętrowy układ roślinności.

Krajobraz nadmorski jest związany z pobrzeżami Polski, ale nie należy sprowadzać go wyłącznie do plaży. Ważne są także wydmy, mierzeje, jeziora przybrzeżne, klify oraz płaskie tereny nadmorskie. Więcej o tym typie obszaru można rozwinąć w osobnym temacie: [pobrzeża Polski](../pobrzeza-polski/artykul.md).

Krajobraz pojezierny powstał w dużej mierze pod wpływem zlodowaceń. Dlatego obok jezior pojawiają się tam pagórki morenowe, zagłębienia terenu, głazy narzutowe i duże kompleksy leśne. To właśnie połączenie wód, rzeźby i roślinności decyduje o jego charakterze, a nie sama obecność jeziora. Szerzej ten temat omawiają [pojezierza w Polsce](../pojezierza-w-polsce/artykul.md).

Krajobraz nizinny jest najczęściej kojarzony z równinnym terenem i polami uprawnymi. W praktyce obejmuje także doliny dużych rzek, łąki, lasy oraz wsie i miasta. Średnia wysokość Polski wynosi 173 m n.p.m., dlatego niziny mają bardzo duże znaczenie w opisie powierzchni kraju.

Krajobraz wyżynny różni się od nizinnego większym zróżnicowaniem terenu. Miejscami występują tam wapienne skałki, jaskinie i formy krasowe, czyli formy powstałe w skałach rozpuszczanych przez wodę. Nie każda wyżyna wygląda tak samo, ale wspólną cechą jest wyższe położenie i bardziej urozmaicona powierzchnia niż na typowych nizinach.

Krajobraz górski jest najbardziej wyrazisty na południu Polski. W Sudetach i Karpatach występują duże różnice wysokości, strome stoki, głębokie doliny i piętra roślinne. Najwyższym szczytem Polski są Rysy, które mają 2499 m n.p.m. Ta liczba dobrze pokazuje kontrast między górami a średnią wysokością kraju.

Krajobrazy przekształcone przez człowieka

Krajobrazy przekształcone przez człowieka powstają tam, gdzie zabudowa, rolnictwo, transport albo przemysł wyraźnie zmieniają wygląd terenu. Nie są one oderwane od przyrody, ale ich najważniejsze cechy wynikają z działalności ludzi.

Krajobraz miejski rozpoznaje się po gęstej zabudowie, ulicach, chodnikach, mostach, liniach tramwajowych, dworcach, osiedlach i terenach usługowych. W takim krajobrazie przyroda zwykle występuje w postaci parków, skwerów, rzek, drzew przy ulicach i zieleni osiedlowej. Jej rola jest ważna, ale wygląd przestrzeni porządkuje przede wszystkim zabudowa.

Krajobraz rolniczy jest typowy dla wielu nizin i wyżyn. Tworzą go pola uprawne, łąki, pastwiska, sady, wsie, drogi lokalne i zabudowania gospodarcze. Taki krajobraz może wydawać się spokojny i mało przekształcony, ale w rzeczywistości jest wynikiem długotrwałego użytkowania ziemi przez człowieka.

Krajobraz przemysłowy wyróżnia się obecnością zakładów, kopalń, kominów, hałd, magazynów, bocznic kolejowych i dużych obiektów technicznych. W Polsce można go kojarzyć między innymi z obszarami wydobycia surowców i dawnymi okręgami przemysłowymi. Jego cechą jest silna ingerencja w teren, widoczna zarówno w zabudowie, jak i w zmianach powierzchni ziemi.

Dlaczego krajobrazy Polski są zróżnicowane

Zróżnicowanie krajobrazów Polski wynika z położenia kraju, pasowego układu rzeźby, obecności wód, roślinności oraz działalności człowieka. Z północy na południe zmieniają się główne formy terenu: pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny i góry. Każdy pas ma inne cechy, dlatego inaczej wygląda krajobraz nad Bałtykiem, a inaczej w Tatrach.

Duże znaczenie miały zlodowacenia. Na północy Polski pozostawiły po sobie jeziora, pagórki morenowe, głazy narzutowe i liczne zagłębienia terenu. Dlatego krajobraz pojezierny jest tak charakterystyczny: łączy wodę, lasy i urozmaiconą rzeźbę. To dobry przykład sytuacji, w której historia przyrodnicza nadal wpływa na współczesny wygląd przestrzeni.

Rzeźba terenu jest ważna, ale nie wystarcza do pełnego opisu krajobrazu. Ten sam typ powierzchni może wyglądać inaczej, jeśli jeden obszar jest porośnięty lasem, drugi zajęty przez pola, a trzeci zabudowany przez miasto. Dlatego przy opisie krajobrazów Polski trzeba łączyć kilka elementów: teren, wodę, roślinność, klimat i zagospodarowanie.

Osobnego omówienia wymaga samo [ukształtowanie powierzchni Polski](../uksztaltowanie-powierzchni-polski/artykul.md), bo tam najważniejsze są wysokości, pasy rzeźby i formy terenu. W krajobrazie chodzi o szerszy obraz miejsca. Góry, jeziora, pola i miasta są elementami tego obrazu, ale dopiero razem pokazują, jaki charakter ma dany obszar.

Często zadawane pytania