Międzynarodowy Trybunał Karny - czym jest i czym się zajmuje

Międzynarodowy Trybunał Karny to stały sąd międzynarodowy z siedzibą w Hadze, który osądza pojedynczych ludzi odpowiedzialnych za najcięższe zbrodnie wagi międzynarodowej. Powstał na mocy Statutu Rzymskiego przyjętego 17 lipca 1998 roku, a rozpoczął działalność 1 lipca 2002 roku, gdy dokument ratyfikowała wymagana liczba sześćdziesięciu państw. Trybunał, oznaczany skrótem MTK, sądzi osoby, a nie państwa, i zajmuje się ludobójstwem, zbrodniami przeciwko ludzkości, zbrodniami wojennymi oraz zbrodnią agresji. Poniżej znajduje się wyjaśnienie, jak MTK powstał, jakimi sprawami się zajmuje, na jakich zasadach działa i czym różni się od podobnie brzmiącego Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości.

Jak powstał Międzynarodowy Trybunał Karny

Pomysł stałego sądu karnego dla całego świata dojrzewał przez cały XX wiek, a szczególnie po doświadczeniach dwóch wojen światowych. Po drugiej wojnie światowej odbyły się procesy zbrodniarzy hitlerowskich w Norymberdze oraz procesy w Tokio, ale były to sądy powołane doraźnie, dla konkretnych spraw. Podobnie tymczasowy charakter miały późniejsze trybunały do spraw zbrodni w byłej Jugosławii i w Rwandzie. Brakowało instytucji stałej, gotowej działać zawsze, gdy dojdzie do najpoważniejszych zbrodni.

Przełom nastąpił na konferencji w Rzymie w 1998 roku. Przyjęto tam dokument nazywany Statutem Rzymskim, który stał się podstawą prawną nowego sądu. Za statutem opowiedziała się zdecydowana większość obecnych państw. Zgodnie z jego zapisami Trybunał mógł rozpocząć pracę dopiero po ratyfikacji przez sześćdziesiąt krajów, co nastąpiło w 2002 roku. Od tego momentu MTK działa nieprzerwanie, a jego siedzibą jest Haga w Holandii. Z czasem stronami statutu stało się ponad sto dwadzieścia państw, w tym Polska. Warto zaznaczyć, że kilka mocarstw, między innymi Stany Zjednoczone, Rosja i Chiny, nie należy do grona państw stron.

Jakimi zbrodniami zajmuje się MTK

Trybunał nie zajmuje się zwykłymi przestępstwami, którymi zajmują się sądy krajowe. Jego kompetencje ograniczają się do czterech kategorii najcięższych zbrodni wagi międzynarodowej.

• ludobójstwo, czyli działania zmierzające do wyniszczenia w całości lub w części grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej,
• zbrodnie przeciwko ludzkości, czyli masowe i systematyczne akty wymierzone w ludność cywilną, takie jak mordy, deportacje, tortury czy prześladowania,
• zbrodnie wojenne, czyli poważne naruszenia prawa wojennego, na przykład atakowanie ludności cywilnej albo znęcanie się nad jeńcami,
• zbrodnia agresji, czyli planowanie i prowadzenie napaści zbrojnej jednego państwa na drugie z naruszeniem prawa międzynarodowego.

Bardzo ważną cechą MTK jest to, że sądzi on konkretne osoby, a nie państwa. Przed Trybunałem odpowiada więc człowiek, na przykład przywódca polityczny lub wojskowy, który wydawał rozkazy albo osobiście uczestniczył w zbrodni. Odpowiedzialności nie zdejmuje przy tym pełniona funkcja, dlatego przed sądem może stanąć również urzędujący prezydent czy minister. Trybunał może orzec karę pozbawienia wolności, w tym karę dożywotniego więzienia. Nie orzeka natomiast kary śmierci.

Na jakich zasadach działa Trybunał

Działanie MTK opiera się na kilku zasadach, które warto rozumieć. Pierwszą z nich jest zasada komplementarności, czyli uzupełniania. Oznacza ona, że Trybunał nie zastępuje sądów krajowych, lecz wkracza dopiero wtedy, gdy dane państwo nie chce albo nie jest w stanie samo osądzić sprawcy. Jeśli krajowy wymiar sprawiedliwości działa rzetelnie, sprawa pozostaje w jego rękach. MTK jest więc rozwiązaniem stosowanym w ostateczności.

Druga istotna zasada dotyczy czasu. Trybunał może zajmować się jedynie zbrodniami popełnionymi po wejściu statutu w życie, czyli po 1 lipca 2002 roku. Nie sądzi więc zdarzeń wcześniejszych, nawet bardzo poważnych. Kolejnym ograniczeniem jest zakres jurysdykcji, ponieważ Trybunał działa przede wszystkim wtedy, gdy zbrodnię popełniono na terytorium państwa strony albo dopuścił się jej obywatel takiego państwa. Sprawę może też skierować do MTK Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Postępowanie przed Trybunałem przypomina proces karny. Oskarżeniem zajmuje się prokurator, który prowadzi śledztwo i przedstawia dowody, a o winie rozstrzygają sędziowie. Oskarżonemu przysługuje prawo do obrony oraz domniemanie niewinności, dopóki wina nie zostanie udowodniona. Trybunał nie dysponuje własną policją, dlatego w zatrzymywaniu podejrzanych i wykonywaniu wyroków jest uzależniony od współpracy państw.

Czym MTK różni się od Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości

Nazwy Międzynarodowy Trybunał Karny oraz Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości brzmią podobnie i oba sądy mają siedzibę w Hadze, dlatego często się je myli. Różnica jest jednak zasadnicza. Międzynarodowy Trybunał Karny sądzi pojedynczych ludzi za konkretne zbrodnie i jest niezależną instytucją powołaną Statutem Rzymskim. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości rozstrzyga natomiast spory między państwami, na przykład dotyczące granic czy umów międzynarodowych, i jest głównym organem sądowym Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Najprościej mówiąc, przed Trybunałem Karnym staje człowiek oskarżony o zbrodnię, a przed Trybunałem Sprawiedliwości spierają się państwa. Pierwszy z nich wymierza kary konkretnym sprawcom, drugi rozsądza konflikty prawne między krajami. To rozróżnienie pozwala uniknąć najczęstszej pomyłki związanej z tymi dwoma instytucjami.

Najczęściej zadawane pytania