Peryfraza - co to jest, przykłady i czym różni się od parafrazy

Peryfraza (inaczej omówienie) to środek stylistyczny, który zastępuje nazwę osoby, rzeczy lub zjawiska wielowyrazowym opisem wskazującym na jej cechy. Zamiast „lew" mówimy „król zwierząt", a zamiast „węgiel" piszemy „czarne złoto". Słowo pochodzi z greckiego „periphrasis", czyli dosłownie „mówienie wokół" danego pojęcia.

Poniżej znajdziesz definicję, zestaw przykładów pogrupowanych według tematu, funkcje, jakie peryfraza pełni w tekście, oraz wyjaśnienie najczęstszej pomyłki, czyli różnicy między peryfrazą a parafrazą.

Co to jest peryfraza

Peryfraza to figura stylistyczna polegająca na omówieniu, czyli zastąpieniu prostej nazwy jej rozbudowanym opisem. Zamiast nazwać rzecz wprost, autor wskazuje jej charakterystyczną cechę i z niej buduje określenie. Dzięki temu czytelnik i tak rozpoznaje, o co chodzi, ale wypowiedź staje się bardziej obrazowa.

Nazwa pochodzi od greckiego słowa „periphrasis", złożonego z „peri" (wokół) i „phrasis" (mówienie). Peryfraza dosłownie oznacza więc mówienie naokoło, czyli opisywanie pojęcia zamiast nazywania go wprost. To jeden z najstarszych i najczęściej używanych środków w literaturze i mowie potocznej.

Przykłady peryfrazy

Peryfraza obejmuje określenia osób, miejsc, rzeczy i zjawisk. Najłatwiej zrozumieć ją na konkretnych przykładach, które na co dzień rozpoznajemy bez zastanowienia.

Widać tu wspólny mechanizm: każde określenie wybiera jedną cechę i czyni z niej etykietę. Rzym jest „wieczny", bo trwa od tysiącleci, a węgiel to „czarne złoto", bo przez lata był bardzo cennym surowcem. Peryfraza działa tylko wtedy, gdy odbiorca zna kontekst i potrafi odczytać, do czego nawiązuje opis.

Jakie funkcje pełni peryfraza

Peryfraza nie jest tylko ozdobą, bo spełnia w tekście kilka konkretnych zadań. Wybór tego środka zależy od tego, jaki efekt chce osiągnąć autor.

• Unikanie powtórzeń. Zamiast wielokrotnie pisać „Mickiewicz", można użyć określenia „wieszcz narodowy" i urozmaicić tekst.
• Ubarwienie wypowiedzi. Opis „kraina kwitnącej wiśni" brzmi bardziej obrazowo niż samo słowo „Japonia".
• Złagodzenie lub ukrycie. Peryfraza bywa eufemizmem, na przykład „odejść na zawsze" zamiast „umrzeć".
• Podniosłość lub humor. W zależności od kontekstu omówienie nadaje wypowiedzi patos albo żartobliwy ton.

Peryfraza a parafraza - czym się różnią

To dwa różne pojęcia, które łatwo pomylić przez podobne brzmienie. Peryfraza zastępuje pojedyncze słowo opisem, a parafraza przekształca cały tekst lub wypowiedź własnymi słowami. Peryfraza działa na poziomie nazwy, parafraza na poziomie całej myśli.

Przykład peryfrazy to „stolica Polski" zamiast „Warszawa". Przykład parafrazy to opowiedzenie cudzego cytatu albo wiersza własnymi słowami z zachowaniem sensu. Peryfraza dodaje stylu i zastępuje jedno określenie, a parafraza służy głównie wyjaśnieniu lub streszczeniu dłuższej treści.

Peryfraza a inne środki stylistyczne

Peryfraza często łączy się z metaforą i epitetem, ale nie jest z nimi tożsama. Wiele omówień ma charakter metaforyczny, na przykład „czarne złoto", bo węgiel nie jest dosłownie złotem. Różnica polega na celu: metafora tworzy nowe, przenośne znaczenie, a peryfraza przede wszystkim zastępuje nazwę opisem.

Blisko peryfrazy stoi też eufemizm, czyli łagodniejsze określenie czegoś przykrego lub niewygodnego. Gdy omówienie służy złagodzeniu wymowy, peryfraza i eufemizm się pokrywają. W praktyce środki te często współpracują w jednym zdaniu.

Peryfraza w literaturze

Peryfraza szczególnie upodobała sobie poezja, a jej rozkwit przypadł na epokę baroku. Barokowi twórcy budowali rozbudowane, kunsztowne omówienia, które miały zaskakiwać i popisywać się erudycją. Im bardziej wyszukana peryfraza, tym wyżej ceniono jej autora.

Środek ten pozostał żywy do dziś. Spotkasz go w wierszach, w prasie i w mowie potocznej, gdy mówimy „nasi sąsiedzi zza Odry" o Niemcach albo „srebrny ekran" o kinie. Peryfraza pozwala pisać ciekawiej i unikać monotonii, dlatego warto rozpoznawać ją w tekstach i świadomie stosować we własnych wypracowaniach.

Często zadawane pytania

Co to jest peryfraza?
Peryfraza, czyli omówienie, to środek stylistyczny zastępujący nazwę osoby, rzeczy lub zjawiska wielowyrazowym opisem, na przykład „król zwierząt" zamiast „lew".

Jakie są przykłady peryfrazy?
Typowe przykłady to „czarne złoto" (węgiel), „kraina kwitnącej wiśni" (Japonia), „Wieczne Miasto" (Rzym) oraz „najlepszy przyjaciel człowieka" (pies).

Czym różni się peryfraza od parafrazy?
Peryfraza zastępuje pojedyncze słowo opisem, a parafraza przekształca cały tekst lub wypowiedź własnymi słowami z zachowaniem sensu. To dwa różne pojęcia.

Po co stosuje się peryfrazę?
Peryfraza pozwala unikać powtórzeń, ubarwia wypowiedź, może łagodzić trudne treści jako eufemizm oraz nadawać tekstowi patos lub żartobliwy ton.

Skąd pochodzi słowo peryfraza?
Z greckiego „periphrasis", od „peri" (wokół) i „phrasis" (mówienie). Dosłownie oznacza mówienie wokół pojęcia, czyli opisywanie go zamiast nazywania wprost.

Czy peryfraza to metafora?
Nie zawsze. Wiele peryfraz ma charakter metaforyczny, ale ich głównym celem jest zastąpienie nazwy opisem, a nie tworzenie nowego, przenośnego znaczenia.

Jeśli uczysz się środków stylistycznych, sprawdź też powiązane tematy: personifikacja, groteska oraz non omnis moriar.

Źródła:
[1] Słownik języka polskiego PWN, hasło „peryfraza", sjp.pwn.pl
[2] Wikipedia, hasło „Peryfraza", pl.wikipedia.org