Przyrost naturalny - wzór i jak go obliczyć

Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów na danym obszarze w określonym czasie, najczęściej w ciągu roku. Wzór jest prosty: przyrost naturalny równa się liczba urodzeń minus liczba zgonów. Wynik może być dodatni, gdy rodzi się więcej ludzi, niż umiera, ujemny, gdy zgonów jest więcej niż urodzeń, albo zerowy, gdy obie liczby są równe. Aby porównywać różne obszary, oblicza się też współczynnik przyrostu naturalnego wyrażany w promilach. Poniżej znajduje się wyjaśnienie obu wzorów, sposób ich stosowania oraz różnica między przyrostem naturalnym a rzeczywistym.

Wzór na przyrost naturalny

Podstawowy wzór na przyrost naturalny jest bardzo prosty i wygląda następująco: przyrost naturalny równa się liczba urodzeń minus liczba zgonów. Odejmujemy więc od liczby osób, które przyszły na świat, liczbę osób, które w tym samym czasie zmarły. Otrzymana liczba mówi, o ile powiększyła się lub zmniejszyła ludność danego obszaru wyłącznie z powodu naturalnego ruchu ludności, czyli urodzeń i zgonów.

Wynik przyrostu naturalnego może być trojaki. Gdy urodzeń jest więcej niż zgonów, przyrost jest dodatni i liczba mieszkańców rośnie. Gdy zgonów jest więcej niż urodzeń, przyrost jest ujemny, co nazywa się też ubytkiem naturalnym, a ludność się kurczy. Gdy urodzeń i zgonów jest tyle samo, przyrost wynosi zero, a liczba ludności z tego powodu się nie zmienia. Przykładowo, jeśli w pewnym mieście w ciągu roku urodziło się 1200 osób, a zmarło 900, to przyrost naturalny wynosi 1200 minus 900, czyli 300 osób.

Sama liczba osób nie pozwala jednak porównywać obszarów o różnej wielkości. Przyrost 300 osób znaczy co innego w małym miasteczku, a co innego w wielkim mieście. Dlatego wprowadza się współczynnik przyrostu naturalnego, który uwzględnia liczbę mieszkańców.

Współczynnik przyrostu naturalnego

Współczynnik przyrostu naturalnego pokazuje przyrost w przeliczeniu na tysiąc mieszkańców i wyraża się w promilach. Oblicza się go, dzieląc przyrost naturalny przez liczbę ludności, a następnie mnożąc wynik przez tysiąc. We wzorze wygląda to tak: współczynnik równa się liczba urodzeń minus liczba zgonów, podzielone przez liczbę ludności, i całość pomnożona przez 1000.

Mnożenie przez tysiąc wynika stąd, że współczynnik podaje się w promilach, czyli w przeliczeniu na każdy tysiąc osób. Promil to jedna tysięczna część, więc współczynnik równy 5 promilom oznacza, że na każdy tysiąc mieszkańców przybyło w ciągu roku pięć osób z nadwyżki urodzeń nad zgonami.

Prześledźmy to na przykładzie. Załóżmy, że region liczy 200 000 mieszkańców, urodziło się w nim 2600 osób, a zmarło 2000. Najpierw obliczamy przyrost naturalny: 2600 minus 2000, czyli 600 osób. Następnie dzielimy tę wartość przez liczbę ludności i mnożymy przez tysiąc, co daje 600 podzielone przez 200 000, a wynik pomnożony przez 1000. Otrzymujemy współczynnik równy 3 promilom. Dzięki takiemu przeliczeniu można porównać ten region z innym, nawet gdyby miał zupełnie inną liczbę mieszkańców. Współczynnik dodatni oznacza wzrost, ujemny spadek, a bliski zeru stabilizację liczby ludności.

Przyrost naturalny a przyrost rzeczywisty

Przyrostu naturalnego nie należy mylić z przyrostem rzeczywistym. Przyrost naturalny bierze pod uwagę wyłącznie urodzenia i zgony, czyli naturalny ruch ludności. Pomija natomiast migracje, czyli przemieszczanie się ludzi między obszarami. Tymczasem liczba mieszkańców zmienia się także dlatego, że ktoś się wprowadza albo wyprowadza.

Aby uzyskać pełny obraz zmian liczby ludności, oblicza się przyrost rzeczywisty. Uwzględnia on nie tylko przyrost naturalny, ale również saldo migracji, czyli różnicę między liczbą osób przybyłych a liczbą osób, które dany obszar opuściły. Może się zdarzyć, że region ma dodatni przyrost naturalny, lecz mimo to traci mieszkańców, bo wiele osób się z niego wyprowadza. Możliwa jest też sytuacja odwrotna, gdy przyrost naturalny jest ujemny, ale napływ ludzi z zewnątrz sprawia, że liczba mieszkańców rośnie. Dlatego w analizie demograficznej rozróżnienie tych dwóch pojęć jest bardzo ważne. Przyrost naturalny opisuje tylko bilans urodzeń i zgonów, a przyrost rzeczywisty pełną zmianę liczby ludności.

Warto też wiedzieć, że wysokość przyrostu naturalnego różni się między krajami i zmienia w czasie. W wielu państwach wysoko rozwiniętych przyrost naturalny jest niski, a bywa nawet ujemny, ponieważ rodzi się tam mało dzieci, a społeczeństwo się starzeje. W krajach słabiej rozwiniętych przyrost naturalny bywa wysoki, bo utrzymuje się duża liczba urodzeń. Na wartość współczynnika wpływają między innymi poziom życia, dostęp do opieki zdrowotnej, model rodziny oraz struktura wieku ludności. Z tego powodu współczynnik przyrostu naturalnego jest jednym z podstawowych wskaźników używanych w geografii do opisu sytuacji demograficznej danego obszaru.

Najczęściej zadawane pytania