Socjalizacja pierwotna - czym jest i jaką rolę odgrywa rodzina

Socjalizacja pierwotna to pierwszy etap uczenia się życia w społeczeństwie, który zachodzi w dzieciństwie przede wszystkim w rodzinie i najbliższym otoczeniu. Dzięki niej dziecko poznaje język, normy, wartości, podstawowe role społeczne oraz sposoby zachowania uznawane w danej wspólnocie za oczywiste. Jest fundamentem, na którym opiera się późniejsza socjalizacja wtórna.

Pojęcie socjalizacji pierwotnej najczęściej omawia się razem z socjalizacją wtórną, ponieważ dopiero porównanie obu etapów pokazuje ich znaczenie. Pierwszy etap tworzy podstawowy obraz świata. Drugi wprowadza człowieka w kolejne środowiska, takie jak szkoła, grupa rówieśnicza, praca czy instytucje.

Czym jest socjalizacja

Socjalizacja to proces, w którym jednostka uczy się norm, wartości, ról i zachowań obowiązujących w społeczeństwie. Dzięki temu człowiek nie tylko żyje wśród innych ludzi, ale potrafi rozumieć zasady wspólnego życia, komunikować się, odczytywać oczekiwania otoczenia i pełnić określone role.

Socjalizacja definicja nie ogranicza się więc do wychowania rozumianego jako przekazywanie zakazów i nakazów. Obejmuje znacznie szerszy proces wchodzenia w kulturę. Dziecko uczy się, jak mówić, jak okazywać emocje, jak reagować na autorytet, jak rozumieć obowiązki i jak odróżniać zachowania akceptowane od nieakceptowanych.

W ujęciu Petera L. Bergera i Thomasa Luckmanna socjalizacja wiąże się ze społecznym tworzeniem rzeczywistości. Oznacza to, że człowiek poznaje świat nie jako neutralny zbiór faktów, lecz jako rzeczywistość już nazwaną, uporządkowaną i zinterpretowaną przez innych ludzi. Najpierw są to najbliżsi opiekunowie, później także szkoła, rówieśnicy, media, środowisko pracy i instytucje.

Socjalizacja pierwotna

Socjalizacja pierwotna zachodzi w dzieciństwie i jest pierwszym, najbardziej podstawowym etapem stawania się członkiem społeczeństwa. Jej głównym środowiskiem jest rodzina, choć znaczenie ma także najbliższe otoczenie dziecka. To właśnie wtedy powstają najwcześniejsze schematy rozumienia świata.

W tym etapie dziecko zdobywa podstawową wiedzę o rzeczywistości. Uczy się języka, nazw przedmiotów, sposobów zwracania się do innych, prostych reguł zachowania i wartości uznawanych przez opiekunów. Z czasem zaczyna rozumieć, kim jest wobec innych osób: dzieckiem, córką, synem, rodzeństwem, członkiem rodziny, uczestnikiem określonej wspólnoty.

Najważniejszą cechą socjalizacji pierwotnej jest jej silny ładunek emocjonalny. Dziecko uczy się od osób, z którymi łączą je bliskie relacje. Opiekunowie nie są dla niego neutralnymi nauczycielami reguł. Są osobami znaczącymi, a ich reakcje, aprobata, dezaprobata, czułość lub dystans wzmacniają sposób przyswajania norm i wartości.

Drugą ważną cechą jest brak wyboru tak zwanych znaczących innych. Dziecko nie wybiera rodziców ani najbliższego środowiska, w którym dorasta. Przyjmuje więc ich świat jako naturalny i oczywisty. Nie porównuje go jeszcze świadomie z innymi systemami wartości, lecz traktuje jako podstawowy punkt odniesienia.

Z tego powodu socjalizacja pierwotna jest uznawana za najważniejszą. Nie dlatego, że późniejsze doświadczenia nie mają znaczenia, ale dlatego, że to ona tworzy pierwszy porządek: język, tożsamość, poczucie normalności, podstawowe zaufanie do reguł oraz sposoby interpretowania zachowań innych ludzi.

Socjalizacja pierwotna a wtórna

Socjalizacja pierwotna i wtórna różnią się momentem życia, środowiskiem, siłą emocji oraz zakresem zmiany ról społecznych. Pierwotna obejmuje dzieciństwo i najbliższą rodzinę. Wtórna pojawia się później, gdy już zsocjalizowana jednostka wchodzi w nowe sektory społeczeństwa.

Najprościej można ująć te różnice w kilku punktach:

• socjalizacja pierwotna zachodzi najwcześniej, głównie w rodzinie, a socjalizacja wtórna zachodzi później, między innymi w szkole, grupie rówieśniczej, pracy i instytucjach;
• socjalizacja pierwotna ma silny charakter emocjonalny, natomiast wtórna jest zwykle bardziej rzeczowa i związana z konkretnymi rolami;
• w socjalizacji pierwotnej dziecko nie wybiera znaczących innych, a w socjalizacji wtórnej jednostka częściej może zmieniać środowiska, role i grupy odniesienia;
• socjalizacja wtórna opiera się na fundamencie ukształtowanym wcześniej przez socjalizację pierwotną.

Przykład szkoły dobrze pokazuje różnicę. Dziecko, które trafia do klasy, uczy się nowych zasad: relacji z nauczycielem, ocen, obowiązków, pracy w grupie i funkcjonowania w instytucji. Nie zaczyna jednak od zera. Wchodzi do szkoły już z językiem, podstawowym obrazem autorytetu, wyobrażeniem o sobie i pewnym doświadczeniem reguł wyniesionym z domu.

Dlatego różnice socjalizacja pierwotna wtórna nie oznaczają prostego przeciwstawienia dwóch niezależnych procesów. Socjalizacja wtórna może rozwijać, wzmacniać albo częściowo zmieniać wcześniejsze wzory, ale działa na materiale ukształtowanym w pierwszych latach życia.

Dlaczego socjalizacja pierwotna jest tak ważna

Socjalizacja pierwotna jest ważna, ponieważ tworzy podstawę dla całego późniejszego rozwoju społecznego człowieka. To w niej powstają pierwsze odpowiedzi na pytania, co jest normalne, co jest dobre, komu można ufać, jak mówić o sobie i jak rozumieć zachowania innych.

Jeżeli dziecko uczy się języka, wartości i reguł w bliskich relacjach, przyswajanie tych elementów nie ma charakteru czysto technicznego. Normy społeczne nie są odbierane jak zewnętrzna instrukcja. Stają się częścią codziennego doświadczenia i własnej tożsamości. Właśnie dlatego pierwsze wzory bywają tak trwałe.

Znaczenie rodziny polega na tym, że jest ona pierwszą i podstawową agendą socjalizacji. W rodzinie dziecko obserwuje, jak rozwiązuje się konflikty, jak mówi się o innych ludziach, jak traktuje się obowiązki, jak reaguje się na błędy i jak okazuje się bliskość. Nawet proste codzienne sytuacje przekazują społeczne znaczenia.

Braki lub zaburzenia w socjalizacji pierwotnej mogą być trudne do nadrobienia, ponieważ dotyczą fundamentów. Nie chodzi wyłącznie o pojedyncze umiejętności, lecz o podstawowy sposób postrzegania świata i siebie w relacji do innych. Późniejsza szkoła, grupa rówieśnicza czy praca mogą wiele zmienić, ale zwykle odnoszą się do wcześniejszych doświadczeń.

Socjalizacja pierwotna nie kończy rozwoju społecznego. Otwiera go. Jej skutki są widoczne w tym, jak jednostka wchodzi w nowe role, jak rozumie normy, jak reaguje na autorytet i jak odnajduje się w kolejnych instytucjach. Dlatego w edukacji i WOS-ie traktuje się ją jako jedno z podstawowych pojęć potrzebnych do zrozumienia relacji między jednostką a społeczeństwem.

Najczęściej zadawane pytania