Układ nerwowy człowieka - budowa, podział i funkcje

Układ nerwowy człowieka odbiera bodźce, przetwarza informacje i steruje reakcjami organizmu, a dzieli się na ośrodkowy oraz obwodowy. Ośrodkowy układ nerwowy tworzą mózgowie i rdzeń kręgowy, a obwodowy nerwy i zwoje. Podstawową jednostką budowy jest neuron, czyli komórka nerwowa.

Do czego służy układ nerwowy

Głównym zadaniem układu nerwowego jest odbieranie bodźców, ich przetwarzanie oraz sterowanie reakcjami całego organizmu. Dzięki niemu czujemy, reagujemy na otoczenie i koordynujemy pracę narządów.

Bodźce docierają z zewnątrz, na przykład dźwięk czy dotyk, oraz z wnętrza ciała, na przykład informacja o głodzie. Układ nerwowy analizuje te sygnały i wysyła odpowiedzi do mięśni i gruczołów. To on umożliwia też pamięć, myślenie, mowę i emocje.

Układ nerwowy zbudowany jest z tkanki nerwowej, jednej z podstawowych tkanek organizmu. Współpracuje ze wszystkimi układami ciała, bo steruje ich pracą i utrzymuje równowagę wewnętrzną organizmu.

Budowa: układ ośrodkowy i obwodowy

Układ nerwowy dzieli się anatomicznie na ośrodkowy i obwodowy. Ośrodkowy układ nerwowy, w skrócie OUN, tworzą mózgowie i rdzeń kręgowy. Obwodowy układ nerwowy tworzą nerwy oraz zwoje nerwowe.

Mózgowie mieści się w czaszce i obejmuje między innymi mózg. To najważniejszy ośrodek przetwarzania informacji, odpowiedzialny za świadomość, myślenie i sterowanie ruchami. Rdzeń kręgowy biegnie w kanale kręgosłupa, ma około 40-45 centymetrów długości i jest chroniony przez kręgi. Przewodzi impulsy między mózgiem a resztą ciała oraz odpowiada za odruchy.

W ośrodkowym układzie nerwowym wyróżnia się istotę szarą i istotę białą. Istota szara zbudowana jest głównie z ciał komórek nerwowych, a istota biała z włókien nerwowych, czyli aksonów. Obwodowy układ nerwowy składa się z nerwów czaszkowych i rdzeniowych oraz zwojów, które łączą ośrodek z narządami, mięśniami i skórą.

Neuron - komórka nerwowa

Podstawową jednostką budowy układu nerwowego jest neuron, czyli komórka nerwowa przewodząca impulsy. Neuron ma ciało komórki oraz wypustki: dendryty i akson.

Dendryty odbierają sygnały od innych komórek i przekazują je do ciała neuronu. Akson to długa wypustka, która przewodzi impuls dalej, do kolejnych komórek. Sygnał w neuronie ma charakter elektrochemiczny, czyli łączy zjawiska elektryczne i chemiczne.

Przekazanie sygnału z jednego neuronu do drugiego następuje w miejscu zwanym synapsą. Neurony nie stykają się bezpośrednio: informacja przechodzi przez synapsę do kolejnej komórki nerwowej, mięśniowej albo gruczołowej. Neuronom towarzyszą komórki glejowe, które je odżywiają, wspierają i chronią.

Podział czynnościowy: somatyczny i autonomiczny

Poza podziałem anatomicznym układ nerwowy dzieli się też czynnościowo na somatyczny i autonomiczny. Ten podział mówi, czy dana część działa zależnie, czy niezależnie od naszej woli.

Układ somatyczny jest zależny od woli i steruje mięśniami szkieletowymi, czyli ruchami świadomymi. Gdy postanawiamy podnieść rękę, działa właśnie ten układ. Odpowiada za świadome reakcje na bodźce z otoczenia.

Układ autonomiczny, nazywany też wegetatywnym, działa niezależnie od woli i steruje narządami wewnętrznymi, takimi jak serce czy układ pokarmowy. Dzieli się na część współczulną, która mobilizuje organizm do wysiłku w reakcji typu walcz albo uciekaj, oraz przywspółczulną, która uspokaja organizm i sprzyja odpoczynkowi oraz trawieniu. Tych procesów nie da się świadomie zatrzymać, bo nie podlegają woli.

Odruch i łuk odruchowy

Odruch to automatyczna, szybka reakcja organizmu na bodziec, na przykład cofnięcie ręki znad gorącego przedmiotu. Nie wymaga namysłu ani świadomej decyzji, dlatego chroni ciało w niebezpiecznych sytuacjach.

Odruch przebiega drogą zwaną łukiem odruchowym. Sygnał biegnie od receptora, który odbiera bodziec, przez nerw czuciowy do ośrodka w rdzeniu kręgowym lub mózgu, a następnie nerwem ruchowym do efektora, czyli mięśnia, który wykonuje reakcję. Odruchy rdzeniowe są bardzo szybkie, bo nie muszą angażować mózgu.

Rdzeń kręgowy, który odpowiada za wiele odruchów, jest chroniony przez kręgi. To jeden z przykładów współpracy układów w organizmie, bo osłonę zapewnia mu kręgosłup. Dzięki temu delikatna tkanka nerwowa jest zabezpieczona przed uszkodzeniem.

Najczęstsze błędy o układzie nerwowym

Najczęstszy błąd to mylenie mózgu z mózgowiem. Mózg jest częścią mózgowia, a nie jego synonimem. Mózgowie to szersze pojęcie, obejmujące także inne struktury.

Drugi błąd to przypisywanie nerwów do ośrodkowego układu nerwowego. Ośrodkowy układ nerwowy to mózgowie i rdzeń kręgowy, natomiast nerwy oraz zwoje należą do układu obwodowego. To one łączą ośrodek z resztą ciała.

Trzeci błąd polega na przekonaniu, że pracą narządów wewnętrznych można świadomie sterować. Odpowiada za nie układ autonomiczny, który działa niezależnie od woli, dlatego nie da się na przykład dowolnie zatrzymać trawienia. Czwarty błąd dotyczy przekazywania sygnału: neuron nie dotyka bezpośrednio kolejnej komórki, lecz przekazuje impuls przez synapsę.

Najczęściej zadawane pytania