Ukształtowanie powierzchni Polski - pasy rzeźby i wysokości

Ukształtowanie powierzchni Polski ma przede wszystkim charakter nizinny i pasowy. Około 75% powierzchni kraju leży poniżej 200 m n.p.m., a średnia wysokość Polski wynosi 173 m n.p.m. Teren ogólnie obniża się z południa ku północy: od gór, przez wyżyny i niziny, aż po pobrzeża Bałtyku. Najwyżej położonym punktem są Rysy w Tatrach, 2499 m n.p.m. po stronie polskiej, a najniżej leżą depresje na Żuławach Wiślanych.

Polska jako kraj nizinny

Polska należy do krajów wybitnie nizinnych, ponieważ większość jej powierzchni znajduje się na niewielkiej wysokości nad poziomem morza. Najważniejsza liczba to około 75% obszaru kraju położonego poniżej 200 m n.p.m. To wyjaśnia, dlaczego na mapie hipsometrycznej Polski dominują barwy odpowiadające nizinom, a obszary górskie zajmują tylko południowy skraj państwa.

Średnia wysokość Polski wynosi 173 m n.p.m. Nie oznacza to, że cały kraj jest płaski. Chodzi raczej o ogólną przewagę terenów niskich nad wysokimi. W praktyce obok rozległych nizin występują pojezierza, wyżyny, kotliny i góry, ale ich udział w powierzchni kraju jest mniejszy niż udział nizin.

Ważna jest także ogólna tendencja wysokościowa. Powierzchnia Polski obniża się z południa ku północy. Na południu znajdują się najwyższe obszary, czyli Karpaty i Sudety. Dalej na północ leżą wyżyny oraz kotliny podkarpackie, potem niziny środkowopolskie, pojezierza i pobrzeża. Ten układ pomaga szybko zrozumieć, dlaczego rzeki Polski, w tym Wisła i Odra, płyną zasadniczo ku północy, w stronę Morza Bałtyckiego.

Nizinność Polski nie oznacza monotonii krajobrazu. Różnice wysokości są mniejsze niż w krajach górskich, ale rzeźba nadal jest zróżnicowana. Inaczej wygląda płaska część nizin, inaczej pagórkowate pojezierza, a jeszcze inaczej strome stoki górskie. Dlatego przy opisie ukształtowania powierzchni Polski najlepiej łączyć dwie cechy: przewagę nizin oraz pasowy układ rzeźby.

Pasowy układ rzeźby Polski

Najbardziej charakterystyczną cechą ukształtowania powierzchni Polski jest pasowy układ rzeźby. Oznacza to, że główne krainy geograficzne układają się równoleżnikowo, czyli mniej więcej z zachodu na wschód. Gdy idzie się z północy na południe, przechodzi się przez kolejne pasy o odmiennym krajobrazie i wysokościach.

• Pas pobrzeży leży nad Morzem Bałtyckim i obejmuje najniższe obszary północnej Polski, w tym niziny nadmorskie, mierzeje, wydmy oraz Żuławy Wiślane.
• Pas pojezierzy znajduje się dalej na południe i ma bardziej pagórkowaty charakter, związany z dawnym działaniem lądolodu.
• Niziny środkowopolskie tworzą rozległy, przeważnie niski obszar w centrum kraju.
• Pas wyżyn obejmuje tereny wyżej położone i bardziej urozmaicone niż niziny, między innymi z dolinami rzek i wzniesieniami.
• Kotliny podkarpackie leżą przed łukiem Karpat i tworzą obniżony pas na południu Polski.
• Pas gór obejmuje Sudety i Karpaty, czyli najwyżej położone i najbardziej strome obszary kraju.

Ten podział porządkuje wiedzę o Polsce lepiej niż samo wymienianie nazw krain. Pokazuje, że rzeźba kraju zmienia się stopniowo od niskiego wybrzeża po góry. Ułatwia też oddzielenie tematów ogólnych od szczegółowych. Pobrzeża są osobnym zagadnieniem, bo dotyczą pasa nadmorskiego z wydmami, mierzejami i Żuławami. Pojezierza również wymagają osobnego omówienia, ponieważ są związane z jeziorami i formami polodowcowymi. Wśród jezior warto pamiętać o największych: Śniardwy mają 113,8 km2, a Mamry 104 km2.

Pasowość nie jest idealną linią na mapie. Granice między pasami bywają przejściowe, a lokalna rzeźba może się różnić nawet na niewielkim obszarze. Mimo to układ pasowy pozostaje podstawowym schematem, według którego opisuje się ukształtowanie powierzchni Polski w geografii szkolnej.

Najwyższy i najniższy punkt Polski

Najwyższym punktem Polski są Rysy w Tatrach. Ich wysokość po stronie polskiej wynosi 2499 m n.p.m. To szczyt leżący w Tatrach Wysokich, czyli w najwyższej części Karpat. Rysy dobrze pokazują kontrast między górskim południem kraju a nizinami, które dominują w pozostałych częściach Polski.

Najniższy punkt Polski znajduje się na Żuławach Wiślanych, w okolicach Marzęcina. Jest to depresja położona około 2 m p.p.m., czyli poniżej poziomu morza. Dawniej za najniższy punkt błędnie uznawano Raczki Elbląskie, gdzie podawano wysokość -1,8 m. W nowszych opracowaniach wskazuje się jednak depresję na Żuławach Wiślanych, dlatego przy nauce warto zapamiętać właśnie ten obszar.

Różnica między Rysami a depresją na Żuławach pokazuje pełny zakres wysokości bezwzględnych w Polsce. Z jednej strony występują wysokie góry na południu, z drugiej bardzo nisko położone tereny nadmorskie na północy. Mimo takiego kontrastu obraz całego kraju pozostaje nizinny, bo obszary wysokogórskie zajmują niewielką część powierzchni.

Skąd wzięło się ukształtowanie Polski

Ukształtowanie Polski jest wynikiem działania różnych procesów geologicznych i geomorfologicznych. Północna oraz środkowa część kraju została silnie przekształcona przez zlodowacenia. Lądolód skandynawski nasuwał się z północy, a potem wycofywał, zostawiając po sobie pagórki morenowe, równiny sandrowe, pradoliny, rynny jeziorne i liczne jeziora. Szerzej opisują to [zlodowacenia i formy polodowcowe](https://edublogi.pl/zlodowacenia-formy-polodowcowe/).

To właśnie dlatego północ Polski ma bardziej urozmaiconą rzeźbę niż mogłoby wynikać z samej nizinności. W pasie pojezierzy występują wzgórza, zagłębienia i jeziora, czyli ślady dawnego lądolodu. Dokładniejszy opis tego obszaru znajduje się w artykule o [pojezierzach w Polsce](https://edublogi.pl/pojezierza-w-polsce/), a osobne omówienie pasa nadmorskiego w tekście o [pobrzeżach Polski](https://edublogi.pl/pobrzeza-polski/).

Południe Polski ma inne pochodzenie rzeźby. Góry i wyżyny są związane ze starszymi procesami górotwórczymi, wypiętrzeniami, uskokami oraz długotrwałym niszczeniem skał przez wodę, mróz i rzeki. Rzeki rozcinały wyżej położone obszary, tworząc doliny i obniżenia, a procesy denudacyjne stopniowo obniżały i modelowały powierzchnię terenu.

W efekcie Polska ma rzeźbę pozornie prostą, ale bardzo logiczną. Na północy i w centrum widać silny wpływ zlodowaceń, w centrum dominują rozległe niziny, a na południu pojawiają się wyżyny, kotliny i góry. Ten układ tłumaczy zarówno nizinny charakter kraju, jak i jego wyraźne zróżnicowanie regionalne.

Często zadawane pytania