Zdanie złożone współrzędnie i podrzędnie - rodzaje, różnice i wykresy

Zdanie złożone współrzędnie i podrzędnie różni się przede wszystkim relacją między zdaniami składowymi: w zdaniu współrzędnym części są równorzędne, a w podrzędnym jedna część zależy od drugiej i odpowiada na postawione pytanie. Do rozpoznania typu zdania potrzebne są orzeczenia, spójniki oraz sens wypowiedzi, ale najważniejsze jest ustalenie zależności między częściami. W praktyce szkolnej najpierw sprawdza się więc, ile jest orzeczeń i czy da się zadać pytanie od jednej części do drugiej. Poniżej opisano rodzaje obu konstrukcji, najważniejsze zasady interpunkcji i sposób wykonania wykresu zdania złożonego.

Czym jest zdanie złożone

Zdanie złożone to zdanie, które ma co najmniej dwa orzeczenia, czyli składa się z co najmniej dwóch zdań składowych. Nie należy mylić go ze zdaniem pojedynczym rozwiniętym, ponieważ długość wypowiedzenia nie decyduje o jego typie. Decyduje liczba orzeczeń.

W zdaniu „Uczennica czyta lekturę i robi notatki” występują dwa orzeczenia: „czyta” oraz „robi”. To oznacza, że wypowiedzenie jest złożone. W zdaniu „Pilna uczennica z ósmej klasy czyta lekturę przy biurku” występuje tylko jedno orzeczenie: „czyta”. To nadal zdanie pojedyncze, chociaż zawiera wiele określeń.

Zdania złożone dzieli się na współrzędnie złożone i podrzędnie złożone. W pierwszym typie zdania składowe są równorzędne, więc żadne nie określa drugiego. W drugim typie jedno zdanie jest nadrzędne, a drugie podrzędne, czyli rozwija lub zastępuje jakiś człon zdania nadrzędnego.

Najprostszy test polega na sprawdzeniu zależności. Jeżeli oba zdania składowe mogą istnieć samodzielnie i żadne nie odpowiada na pytanie zadane od drugiego, zwykle chodzi o zdanie współrzędnie złożone. Jeżeli od jednego zdania można zadać pytanie do drugiego, powstaje zależność podrzędna.

Zdanie złożone współrzędnie i jego rodzaje

Zdanie złożone współrzędnie składa się z części równorzędnych, z których każda może istnieć samodzielnie. Jedno zdanie składowe nie określa drugiego, tylko łączy się z nim znaczeniowo przez współistnienie, wybór, przeciwstawienie albo wynik.

Rodzaj zdania współrzędnego rozpoznaje się po relacji między treściami oraz po typowym spójniku:

• Łączne: treści współistnieją albo następują po sobie; spójniki to „i”, „oraz”, „ani”, „ni”. Przykład: „Ania powtórzyła definicję i rozwiązała ćwiczenie”.
• Rozłączne: treści się wykluczają albo wskazują wybór; spójniki to „albo”, „lub”, „bądź”, „czy”. Przykład: „Zrobisz wykres albo zapiszesz analizę składniową”.
• Przeciwstawne: treści są sobie przeciwstawione; spójniki to „a”, „ale”, „lecz”, „zaś”, „natomiast”, „jednak”. Przykład: „Uczeń znał spójniki, ale pomylił typ zdania”.
• Wynikowe: druga treść wynika z pierwszej; spójniki to „więc”, „toteż”, „zatem”, „dlatego”. Przykład: „W zdaniu były dwa orzeczenia, więc uznano je za złożone”.

W interpunkcji najłatwiej zapamiętać dwie zasady. Przy pojedynczych spójnikach łącznych i rozłącznych przecinka zwykle się nie stawia. Przed spójnikami przeciwstawnymi i wynikowymi przecinek stawia się, ponieważ druga część wprowadza kontrast albo skutek.

Trzeba jednak patrzeć nie tylko na spójnik, ale też na sens. Sam wyraz „i” podpowiada relację łączną, lecz dopiero całe zdanie pokazuje, czy obie części są równorzędne. W analizie szkolnej warto najpierw znaleźć orzeczenia, potem oddzielić zdania składowe i dopiero na końcu nazwać relację.

Zdanie złożone podrzędnie i jego rodzaje

Zdanie złożone podrzędnie ma część nadrzędną i część podrzędną, która odpowiada na pytanie zadane od zdania nadrzędnego. Zdanie podrzędne nie jest w pełni samodzielne, ponieważ jego sens zależy od części nadrzędnej.

W zdaniu „Wiem, że trzeba zrobić wykres” część „Wiem” jest nadrzędna, a część „że trzeba zrobić wykres” jest podrzędna. Można zadać pytanie: „co wiem?”. Odpowiedź daje zdanie podrzędne. Właśnie pytanie jest najważniejszym narzędziem rozpoznawania zdań podrzędnych.

Rodzaje zdań podrzędnych zależą od tego, jaki człon zdania nadrzędnego zostaje zastąpiony albo rozwinięty:

• Podmiotowe odpowiada na pytania „kto?” albo „co?”. Przykład: „Kto czyta uważnie, łatwiej rozpoznaje orzeczenia”.
• Orzecznikowe odpowiada na pytania „kim jest?” albo „jaki jest?”. Przykład: „Problem jest taki, że brakuje drugiego orzeczenia”.
• Przydawkowe odpowiada na pytania „jaki?”, „który?”, „czyj?” albo „ile?”. Przykład: „To jest zdanie, które ma dwa orzeczenia”.
• Dopełnieniowe odpowiada na pytania przypadków zależnych, na przykład „kogo?”, „czego?”, „komu?” albo „czemu?”. Przykład: „Nauczyciel sprawdza, czy uczniowie rozumieją różnicę”.
• Okolicznikowe odpowiada na pytania okolicznika, na przykład „gdzie?”, „kiedy?”, „jak?”, „dlaczego?” albo „po co?”. Przykład: „Gdy skończy się analiza, można narysować wykres”.

W zdaniach podrzędnych ważna jest kolejność myślenia. Najpierw wskazuje się zdanie nadrzędne, ponieważ od niego wychodzi pytanie. Następnie znajduje się zdanie podrzędne, które na to pytanie odpowiada. Dopiero wtedy można określić jego rodzaj.

Jeżeli nie da się zadać sensownego pytania od jednej części do drugiej, prawdopodobnie nie jest to relacja podrzędna. Jeżeli pytanie działa, na przykład „jaki?”, „co?”, „kiedy?” albo „dlaczego?”, zdanie podrzędne można przypisać do konkretnego typu.

Jak zrobić wykres zdania złożonego

Wykres zdania złożonego pokazuje, z ilu zdań składowych składa się wypowiedzenie i jaka relacja zachodzi między nimi. W zdaniu współrzędnym części zapisuje się na jednym poziomie, a w zdaniu podrzędnym część podrzędną umieszcza się niżej niż nadrzędną.

Pracę nad wykresem najlepiej zacząć od znalezienia wszystkich orzeczeń. Każde orzeczenie wskazuje jedno zdanie składowe, dlatego zdanie z dwoma orzeczeniami ma zwykle dwie części składowe. Następnie te części numeruje się cyframi, na przykład 1 i 2. Numeracja porządkuje analizę i ułatwia zapis zależności.

W zdaniu współrzędnie złożonym oba numery zapisuje się obok siebie, na tym samym poziomie. Można je połączyć poziomą linią i dopisać typ relacji, na przykład łączne, rozłączne, przeciwstawne albo wynikowe. Dla zdania „Powtórzono definicję, więc wykonano ćwiczenie” oba człony są równorzędne, a relacja jest wynikowa, bo druga czynność wynika z pierwszej.

W zdaniu podrzędnie złożonym zdanie nadrzędne zapisuje się wyżej, a podrzędne niżej. Między nimi zaznacza się kierunek zależności i dopisuje pytanie. Przy zdaniu „Uczeń wie, jak zrobić wykres” od części nadrzędnej „Uczeń wie” zadaje się pytanie „co?”. Odpowiedź brzmi: „jak zrobić wykres”, dlatego druga część znajduje się niżej.

Dobry wykres zdania złożonego nie jest ozdobą, tylko skróconą analizą składniową. Ma pokazać numerację zdań składowych, ich poziom oraz pytanie lub typ relacji. Dzięki temu od razu widać, czy zdanie jest współrzędnie, czy podrzędnie złożone.

Często zadawane pytania

Najczęstsze pytania dotyczą różnicy między zdaniem współrzędnym i podrzędnym, rodzajów obu konstrukcji, przecinków oraz wykresu zdania złożonego. Odpowiedzi poniżej porządkują te informacje w krótkiej formie.

Czym różni się zdanie złożone współrzędnie od podrzędnego?

Zdanie złożone współrzędnie ma zdania składowe równorzędne i samodzielne. Zdanie złożone podrzędnie ma zdanie nadrzędne oraz podrzędne, które zależy od nadrzędnego i odpowiada na zadane od niego pytanie.

Jakie są rodzaje zdań współrzędnie złożonych?

Wyróżnia się cztery rodzaje zdań współrzędnie złożonych: łączne, rozłączne, przeciwstawne i wynikowe. Typ rozpoznaje się po relacji między treściami oraz po spójnikach, takich jak „i”, „albo”, „ale”, „więc”.

Jakie są rodzaje zdań podrzędnie złożonych?

Wyróżnia się pięć głównych rodzajów zdań podrzędnych: podmiotowe, orzecznikowe, przydawkowe, dopełnieniowe i okolicznikowe. Każdy typ odpowiada na inne pytania zadane od zdania nadrzędnego.

Jak rozpoznać zdanie podrzędne?

Zdanie podrzędne rozpoznaje się przez pytanie zadane od zdania nadrzędnego. Jeżeli jedna część odpowiada na pytanie typu „co?”, „jaki?”, „kiedy?”, „dlaczego?” albo „po co?”, tworzy zależność podrzędną.

Jak zrobić wykres zdania złożonego?

Najpierw należy znaleźć orzeczenia i ponumerować zdania składowe. W zdaniu współrzędnym części zapisuje się na jednym poziomie. W zdaniu podrzędnym zdanie podrzędne zapisuje się niżej i dopisuje pytanie od zdania nadrzędnego.

Kiedy stawiamy przecinek w zdaniu złożonym współrzędnie?

Przecinek stawia się przed spójnikami przeciwstawnymi i wynikowymi, na przykład „ale”, „lecz”, „jednak”, „więc”, „zatem”, „dlatego”. Przy pojedynczych spójnikach łącznych i rozłącznych przecinka zwykle się nie stawia.

Co to jest zdanie złożone?

Zdanie złożone to zdanie, które ma co najmniej dwa orzeczenia, czyli co najmniej dwa zdania składowe. Liczba określeń nie wystarcza do rozpoznania zdania złożonego, ponieważ decyduje liczba orzeczeń.