Zlodowacenia i formy polodowcowe w Polsce

Zlodowacenia to okresy, w których z północy na obszar Polski wielokrotnie nasuwał się lądolód skandynawski. Gdy lód przesuwał się, niszczył podłoże, przenosił ogromne ilości materiału skalnego i zostawiał po sobie formy polodowcowe. Do najważniejszych należą moreny, sandry, ozy, drumliny, pradoliny, rynny polodowcowe, oczka wodne oraz pojezierza z licznymi jeziorami.

Co to są zlodowacenia

Zlodowacenia, nazywane też epokami lodowcowymi, były okresami ochłodzenia klimatu, podczas których wielka masa lodu obejmowała znaczne obszary północnej i środkowej Europy. Dla rzeźby Polski najważniejszy był lądolód skandynawski, ponieważ nasuwał się od północy i wielokrotnie wkraczał na ziemie dzisiejszej Polski.

Lądolód nie był nieruchomą pokrywą lodu. Powoli przesuwał się pod wpływem własnego ciężaru, ścierał skały, wyrywał fragmenty podłoża, przenosił żwir, piasek, glinę i głazy. Gdy klimat się ocieplał, lód topniał, a cały ten materiał zostawał na powierzchni albo był rozprowadzany przez wody roztopowe.

Dlatego krajobraz północnej i środkowej Polski jest tak silnie związany ze zlodowaceniami. W tych częściach kraju występują faliste równiny, pagórki morenowe, piaszczyste sandry, rynnowe jeziora i szerokie doliny wód lodowcowych. Dla porównania najwyższy punkt Polski, Rysy, ma 2499 m n.p.m., a średnia wysokość kraju wynosi 173 m n.p.m., więc większość polskiego krajobrazu to obszary nizinne i wyżynne, na których ślady lądolodu są szczególnie czytelne.

Formy polodowcowe akumulacyjne

Formy polodowcowe akumulacyjne powstały przez gromadzenie materiału przyniesionego przez lodowiec lub przez wody wypływające z topniejącego lodu. Akumulacja oznacza więc odkładanie osadów, a nie ich niszczenie. To ważne rozróżnienie, bo morena i sandr mogą leżeć blisko siebie, ale powstają w inny sposób.

Najważniejsze formy akumulacyjne to:

• morena czołowa, czyli wał lub pas wzniesień usypany przy czole lodowca, tam, gdzie przez pewien czas zatrzymywał się zasięg lodu
• morena denna, czyli falista równina z gliny, piasku, żwiru i głazów, zostawiona pod topniejącym lądolodem
• sandr, czyli piaszczysta równina usypana przez wody wypływające z topniejącego lodu
• oz, czyli wąski, kręty wał z osadów niesionych przez wodę płynącą w tunelach lodowcowych
• drumlin, czyli owalne wzgórze uformowane pod poruszającym się lodem
• głaz narzutowy, nazywany też eratykiem, czyli duży blok skalny przyniesiony ze Skandynawii.

Morena czołowa pokazuje miejsce, w którym czoło lądolodu przez pewien czas było względnie stabilne. Lód napierał, ale nie przesuwał się szybko dalej, dlatego przed jego krawędzią gromadził się materiał skalny. Morena denna ma inny charakter: jest bardziej rozległa i mniej wyraźna, bo powstała pod lądolodem albo po jego stopnieniu.

Sandr nie jest moreną. Tworzyły go wody roztopowe, które wypływały spod lodu i sortowały materiał. Cięższy żwir osadzał się bliżej lodowca, a drobniejszy piasek był przenoszony dalej. Dzięki temu sandry mają zwykle postać rozległych, piaszczystych równin.

Formy polodowcowe erozyjne i wodne

Formy erozyjne powstały przez żłobienie, wyrywanie i niszczenie podłoża przez lód albo przez wody związane z jego topnieniem. W tej grupie mieszczą się przede wszystkim pradoliny, rynny polodowcowe i część zagłębień, które później wypełniły się wodą.

Pradoliny to szerokie doliny, którymi płynęły ogromne ilości wód lodowcowych. Powstawały zwykle równolegle do czoła lądolodu, ponieważ odpływ na północ był zablokowany przez lód. Wody roztopowe szukały więc drogi wzdłuż jego krawędzi i rozcinały teren na dużą skalę.

Rynny polodowcowe są długimi, wąskimi zagłębieniami. Wiąże się je z działaniem jęzorów lodowca oraz wód płynących pod lądolodem pod dużym ciśnieniem. Po ustąpieniu lodu wiele takich zagłębień wypełniła woda, dlatego powstały jeziora rynnowe. Mają one zwykle wydłużony kształt i strome brzegi.

Oczka polodowcowe są mniejsze. To niewielkie jeziorka lub zagłębienia po bryłach martwego lodu, które zostały zasypane osadami, a następnie stopniały. Po lodzie zostawała niecka, w której mogła zgromadzić się woda. Takie formy są typowe dla młodego krajobrazu polodowcowego.

Ślady lodowców w górach

W górach działały lodowce górskie, a nie lądolód skandynawski. W Polsce ich ślady najlepiej widać w Tatrach. Lodowiec górski spływał doliną w dół, żłobił jej dno i zbocza, a po stopnieniu zostawiał charakterystyczny przekrój doliny.

Najbardziej rozpoznawalną formą jest dolina U-kształtna. Rzeka tworzy zwykle dolinę V-kształtną, bo wcina się w podłoże głównie w dół. Lodowiec górski działa szerzej: ściera dno i boki doliny, dlatego po jego ustąpieniu przekrój doliny jest bardziej zaokrąglony i przypomina literę U.

W Tatrach powstały też kotły lodowcowe, nazywane cyrkami. Są to półkoliste zagłębienia w górnych częściach dolin, gdzie gromadził się śnieg i lód. Po ustąpieniu lodowca część takich zagłębień wypełniła się wodą. Przykładem jeziora związanego z działalnością lodowców górskich jest Morskie Oko.

Zlodowacenia a pojezierza

Pojezierza są jednym z najbardziej widocznych skutków zlodowaceń w Polsce. Powstały tam, gdzie lądolód zostawił pagórkowaty teren, zagłębienia i rynny, a po jego ustąpieniu część obniżeń wypełniła się wodą. Dlatego na północy kraju występują liczne jeziora, moreny, sandry i inne formy młodego krajobrazu polodowcowego.

Największe jeziora Polski również wiążą się z obszarami pojeziernymi. Śniardwy mają 113,8 km2 powierzchni, a Mamry 104 km2. Same liczby pokazują skalę zmian, jakie pozostawił po sobie lądolód: nie chodzi tylko o pojedyncze pagórki lub małe oczka wodne, ale o całe pasy krajobrazu ukształtowanego przez lód i wody roztopowe.

Więcej o tym skutku zlodowaceń opisano w artykule o [pojezierzach w Polsce](/artykuly-v4/pojezierza-w-polsce/). W przypadku form polodowcowych najważniejsze jest jednak zrozumienie procesu: lądolód najpierw niszczył i przenosił materiał, potem go odkładał, a wody z topniejącego lodu modelowały doliny, równiny i zagłębienia. Z tego połączenia powstała znaczna część dzisiejszej rzeźby północnej oraz środkowej Polski.

Często zadawane pytania