Zdanie złożone podrzędnie – definicja, rodzaje, schematy i przykłady

Zdanie złożone podrzędnie to zdanie składające się z dwóch (lub więcej) zdań składowych, z których jedno jest nadrzędne, a drugie podrzędne (zależne). Zdanie podrzędne pełni funkcję części zdania nadrzędnego — jest jego rozwinięciem. To kluczowy temat na lekcjach gramatyki w szkole podstawowej i liceum.

Definicja zdania złożonego podrzędnie

Zdanie złożone podrzędnie to takie, w którym:

• Zdanie nadrzędne — jest samodzielne, ma pełny sens
• Zdanie podrzędne — jest zależne od nadrzędnego, rozszerza jedną z jego części (podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawkę lub okolicznik)

Zdanie podrzędne łączy się z nadrzędnym za pomocą spójników podrzędnych (że, żeby, bo, ponieważ, gdyby, chociaż, gdy, kiedy, jak, jeśli, który, gdzie, aby) lub zaimków względnych (który, jaki, gdzie, kiedy).

Zdanie złożone podrzędnie a współrzędnie

Rodzaje zdań podrzędnych

Zdanie podrzędne pełni funkcję jednej z części zdania nadrzędnego. W zależności od tego, jaką część zastępuje, wyróżniamy:

1. Zdanie podrzędne podmiotowe

Pełni funkcję podmiotu zdania nadrzędnego. Odpowiada na pytanie: kto? co?

Przykłady:

• Wiadomo, że Ziemia krąży wokół Słońca. (Co wiadomo?)
• Kto dużo czyta, ten dużo wie. (Kto dużo wie?)
• Okazało się, że miał rację. (Co się okazało?)

2. Zdanie podrzędne orzecznikowe

Pełni funkcję orzecznika (części orzeczenia imiennego). Odpowiada na pytanie: jaki jest? czym jest? kim jest?

Przykłady:

• Warszawa jest miastem, które leży nad Wisłą. (Jakim miastem?)
• Problem polega na tym, że nie mamy czasu. (Na czym polega?)

3. Zdanie podrzędne dopełnieniowe

Pełni funkcję dopełnienia. Odpowiada na pytania przypadków: kogo? czego? komu? co? kim? czym? o czym?

Przykłady:

• Wiem, że to prawda. (Co wiem?)
• Proszę, żebyś przyszedł. (O co proszę?)
• Nie pamiętam, gdzie to położyłem. (Czego nie pamiętam?)
• Martwię się, czy zdążymy. (O co się martwię?)

4. Zdanie podrzędne przydawkowe

Pełni funkcję przydawki — określa rzeczownik w zdaniu nadrzędnym. Odpowiada na pytanie: jaki? który? czyj?

Przykłady:

• Książka, którą czytam, jest ciekawa. (Jaka/która książka?)
• Dom, w którym mieszkam, stoi na wzgórzu. (Który dom?)
• To jest człowiek, którego szukamy. (Jaki człowiek?)

Zdania przydawkowe najczęściej zaczynają się od zaimka który (która, które, którzy).

5. Zdanie podrzędne okolicznikowe

Pełni funkcję okolicznika. Ma wiele podtypów:

Jak rozpoznać zdanie podrzędne? Krok po kroku

1. Znajdź spójnik podrzędny (że, żeby, bo, gdy, kiedy, który, chociaż, jeśli…)
2. Oddziel zdanie nadrzędne od podrzędnego
3. Sprawdź, czy zdanie podrzędne odpowiada na pytanie części zdania (kto? co? jaki? gdzie? kiedy? dlaczego?)
4. Na podstawie pytania określ typ zdania podrzędnego

Schematy zdań złożonych podrzędnie

W szkole stosuje się schematy graficzne. Zdanie nadrzędne oznaczamy jako [ ], podrzędne jako ( ):

• [ ], ( ) — zdanie podrzędne po nadrzędnym: „Wiem, że przyjdziesz.”
• ( ), [ ] — zdanie podrzędne przed nadrzędnym: „Gdy wrócisz, zadzwoń.”
• [ … ( ) … ] — zdanie podrzędne wtrącone w nadrzędne: „Książka, którą czytam, jest ciekawa.”

Interpunkcja w zdaniach złożonych podrzędnie

Zdanie podrzędne zawsze oddzielamy przecinkiem od nadrzędnego:

• Wiem, że to prawda.
• Gdy wrócisz, zadzwoń.
• Książka, którą czytam, jest ciekawa. (zdanie wtrącone — dwa przecinki)

Przykłady z analizą

Przykład 1

„Nie pamiętam, gdzie położyłem klucze.”

• Zdanie nadrzędne: „Nie pamiętam”
• Zdanie podrzędne: „gdzie położyłem klucze”
• Pytanie: Czego nie pamiętam? → dopełnieniowe

Przykład 2

„Uczę się, żeby zdać egzamin.”

• Zdanie nadrzędne: „Uczę się”
• Zdanie podrzędne: „żeby zdać egzamin”
• Pytanie: Po co się uczę? → okolicznikowe celu

Przykład 3

„Film, który wczoraj obejrzałem, był świetny.”

• Zdanie nadrzędne: „Film był świetny”
• Zdanie podrzędne (wtrącone): „który wczoraj obejrzałem”
• Pytanie: Jaki/który film? → przydawkowe