Komizm w Skąpcu Moliera – rodzaje, przykłady, cytaty z komedii

BLUF

W “Skąpcu” Moliera występują trzy rodzaje komizmu: sytuacyjny, słowny i postaci. Komizm sytuacyjny wynika z absurdalnych zdarzeń: Harpagon kopie dół w ogrodzie, by ukryć skrzynię z pieniędzmi, podejrzewa o kradzież własne dzieci, jest gotów zrezygnować z małżeństwa córki, byle odzyskać pieniądze. Komizm słowny opiera się na grze słów, najsłynniejsza scena to dialog Harpagona z Walerym, w którym jeden mówi o Elizie, drugi o skrzynce (“Pałałem dla niej…” kontra “Pałał do mojej szkatułki”). Komizm postaci to wyolbrzymiona, karykaturalna sylwetka samego Harpagona, sześćdziesięcioletniego skąpca, który podejrzewa o złodziejstwo cały świat. Te trzy rodzaje komizmu współgrają i tworzą Klasyczną komedię obyczajową.

Co to jest komizm

Komizm to środek artystyczny wywołujący śmiech albo ironiczne rozbawienie. W literaturze rozróżnia się trzy podstawowe rodzaje: sytuacyjny (śmieszna sytuacja), słowny (zabawne wypowiedzi, gry słów) i postaci (karykatura, przesada w opisie bohatera).

Molier wykorzystuje wszystkie trzy w “Skąpcu”. Komizm w jego sztukach nie jest celem samym w sobie, lecz narzędziem krytyki społecznej. Pod warstwą żartów kryje się ostre piętnowanie wad ludzkich, w tym przypadku skąpstwa, które rujnuje życie samego Harpagona i jego rodziny.

Komizm sytuacyjny

Najwidoczniejszy rodzaj komizmu w “Skąpcu”. Wynika z absurdalnych zdarzeń, w jakie wikła się Harpagon ze względu na swoją obsesję na punkcie pieniędzy.

Scena z dołem w ogrodzie. Harpagon nie ufa nikomu, więc postanawia zakopać skrzynię z 10 000 talarów w ogrodzie. To początek lawiny komicznych zdarzeń. Strzeli go pulchny syn Kleant z Elizą szuka pomocy, ojciec krąży niespokojny, a służba dyskutuje z gorączkową miną o tym, co skarb mógłby zawierać.

Kradzież szkatułki. Strzała La Flèche kradnie szkatułkę zakopaną przez Harpagona. W kolejnej scenie Harpagon wpada w rozpacz, monologuje “Stop, złodzieju! Stop, morderco! Sprawiedliwości!” i podejrzewa cały świat, włącznie z widownią (“Wszyscy oni są mi podejrzani”). To jeden z najsłynniejszych monologów w teatrze.

Małżeństwo córki za skrzynkę. Harpagon planuje wydać Elizę za starego Anselma, bo Anselm chce ją bez posagu (to jedyna rzecz, która interesuje Harpagona w zięciu). Kiedy okazuje się, że pieniądze są pewniejsze, niż córka, Harpagon natychmiast odzyskuje “ojcowską miłość” do córki, której nie wykazywał wcześniej. Absurdalność priorytetów buduje komizm.

Komizm słowny

Molier był mistrzem dialogu. W “Skąpcu” wykorzystał kilka technik komizmu językowego.

Quiproquo z Walerym. Najsłynniejsza scena komizmu słownego. Harpagon zarzuca Waleremu zabranie najcenniejszego skarbu. Walery, zakochany w Elizie, myśli, że mowa jest o niej, więc broni się słowami: “Pałałem dla niej uczuciem niewinnym i pełnym szacunku”. Harpagon słyszy: “Pałał do mojej szkatułki!”. Cała scena jest oparta na pomyłce dwóch rozmówców, którzy używają tych samych słów w zupełnie różnych znaczeniach.

Monolog “Stop, złodzieju!”. Harpagon szuka złodzieja na widowni, w publiczności, mówi “Wśród tych ludzi też może być złodziej”. Przełamuje czwartą ścianę i czyni z widzów współsprawców. To zabieg metateatralny przed swoim czasem.

Krótkie, jędrne odpowiedzi. Molier daje Harpagonowi specyficzny rytm wypowiedzi. Skąpiec mówi krótko, gderając, powtarzając słowa “pieniądze, pieniądze, pieniądze”. To stylistycznie różni go od bohaterów rozsądnych (Walery, Kleant), którzy mówią pełnymi zdaniami.

Komizm postaci

Trzeci rodzaj komizmu w “Skąpcu” dotyczy konstrukcji bohaterów, przede wszystkim samego Harpagona.

Harpagon jako karykatura. Molier nie tworzy realistycznego skąpca, tylko skarykaturowany typ. Harpagon jest tak skąpy, że odmawia służbie wody, każe oszczędnie zapalać świece, kupuje gnijące jedzenie. Wszystkie cechy skąpstwa są wzmocnione do absurdu.

Harpagon jako stary kochanek. Sześćdziesięcioletni mężczyzna zaleca się do młodej Marianny, która kocha jego syna Kleanta. Przesadny kontrast wieku i nieświadomość Harpagona co do tego, że jest śmieszny w roli zalotnika, dają mocny efekt komiczny.

Postaci poboczne jako wzmocnienie. La Flèche (sprytny służący), Frosine (swatka), Jakub (kucharz i woźnica), Walery (nieszczery zalotnik Elizy) tworzą galerię typów charakterystycznych. Każdy ma własną manierę, każdy wikła się w plątaninę z Harpagonem.

Rola Frosine. Swatka próbuje wmówić Harpagonowi, że Marianna pokocha go ze względu na “ducha”. Frosine jest typem oszukańczego pośrednika znanego z komedii dell’arte. Jej dialogi z Harpagonem to mistrz wzajemnej hipokryzji: ona chce wyłudzić pieniądze, on chce dostać Mariannę za darmo.

Funkcja społeczna komizmu w “Skąpcu”

Molier nie pisał dla samego śmiechu. Komizm w “Skąpcu” służy krytyce społecznej. Sztuka pokazuje, jak skąpstwo niszczy więzi rodzinne, prowadzi do okrucieństwa wobec dzieci, deformuje człowieka. Harpagon traci syna (Kleant) i córkę (Eliza), bo dla nich nie istnieje pojęcie ojca poza skrzynką z talarami.

W finale Harpagon odzyskuje swoją skrzynkę i jest szczęśliwy: “Moja szkatułka, moja kochana szkatułka!”. Dzieci wychodzą za swoich wybrańców, ale Harpagon ich nie rejestruje. Tak Molier kończy komedię: trywialnym tryumfem materialistycznego skąpca.

Komizm w “Skąpcu” a tradycja teatralna

Molier nawiązywał do dwóch tradycji. Po pierwsze do antycznego komediopisarza Plauta (“Aulularia”, łacińska “Komedia o garnku” z III wieku przed naszą erą). Po drugie do włoskiej commedia dell’arte z jej standardowymi typami: Pantalone (skąpy starzec), Arlecchino (sprytny służący), Capitano (szwarc). Harpagon to bezpośredni potomek Pantalone.

Polskim odpowiednikiem Skąpca z polskiej tradycji jest “Doctor profesor” Aleksandra Fredry, ale to dzieło o sto lat późniejsze. W Polsce “Skąpiec” pojawia się jako lektura obowiązkowa w klasie VIII szkoły podstawowej (aktualna podstawa programowa) i w liceum.

FAQ

Źródła i materiały