Motywy literackie - lista, znaczenie i przykłady na maturę

Motywy literackie to powtarzające się w literaturze elementy treści: tematy, obrazy, postacie, sytuacje lub zdarzenia, które niosą określone znaczenie i wracają w utworach różnych epok. Dzięki nim można porównywać teksty bardzo odległe od siebie, na przykład antyczną tragedię, romantyczny dramat i współczesną powieść, bo wszystkie mogą mówić o miłości, śmierci, władzy, winie, cierpieniu albo domu.

Na maturze motyw literacki rzadko jest tylko ozdobą interpretacji. Najczęściej staje się osią argumentacji. Pozwala pokazać, że autor nie opisuje wyłącznie jednostkowej historii bohatera, lecz wpisuje ją w szerszą rozmowę kultury. Dlatego warto znać nie tylko definicję motywu, ale też konkretne przykłady utworów, w których dany motyw ma wyraźną funkcję.

Czym jest motyw literacki

Motyw literacki to powtarzalny składnik świata przedstawionego albo warstwy znaczeniowej utworu. Może nim być postać, taka jak buntownik, matka, pielgrzym lub władca. Może nim być sytuacja, na przykład podróż, rozstanie, zbrodnia, sąd, śmierć bliskiej osoby albo powrót do domu. Może nim być także obraz: ogród, ruina, noc, droga, grób, taniec, sen lub księga.

Najważniejsze jest to, że motyw nie działa samą obecnością. Trzeba zapytać, co oznacza w konkretnym utworze. Motyw podróży w Odysei Homera oznacza powrót, dojrzewanie i próbę wierności, ale w Boskiej Komedii Dantego staje się drogą duszy przez piekło, czyściec i raj. Ten sam motyw może więc prowadzić do zupełnie różnych sensów.

W wypracowaniu maturalnym motyw pomaga budować porównania. Zamiast streszczać lekturę, można pokazać, jak autor wykorzystuje znany schemat i po co go przekształca. To różnica między prostym zdaniem "w utworze pojawia się śmierć" a interpretacją, że śmierć w Trenach Jana Kochanowskiego podważa renesansowy ład świata i wystawia na próbę stoicką filozofię poety.

Motyw, topos i symbol - czym się różnią

Motyw, topos i symbol są blisko siebie, ale nie oznaczają tego samego. Motyw jest pojęciem najszerszym i najbardziej praktycznym w analizie szkolnej. Obejmuje powtarzający się element treści, który można wskazać w wielu utworach i omówić przez funkcję w danym tekście.

Topos to utrwalony, rozpoznawalny wzorzec kulturowy. Ma za sobą długą tradycję i zwykle odsyła do wspólnego języka epok. Przykładem jest theatrum mundi, czyli wizja świata jako teatru, w którym człowiek odgrywa narzuconą rolę, albo vanitas, przypominające o marności dóbr ziemskich. Topos jest więc szczególnym typem motywu: bardziej ustalonym, zakorzenionym i często nazwanym po łacinie.

Symbol natomiast jest znakiem, który oprócz znaczenia dosłownego ma znaczenie ukryte. Róża może oznaczać miłość, krzyż cierpienie i zbawienie, a chocholi taniec w Weselu Stanisława Wyspiańskiego narodowy marazm. Symbol nie musi powtarzać się w całej tradycji tak często jak motyw. Działa przez wieloznaczność i wymaga interpretacji kontekstu.

Najważniejsze motywy literackie z przykładami

Poniższa lista nie wyczerpuje wszystkich możliwych motywów, ale obejmuje te, które najczęściej wracają w pracy z lekturami i w tematach maturalnych. Przy każdym motywie najważniejsze są trzy rzeczy: sens, funkcja i konkretne utwory, do których można się odwołać.

Motyw miłości

Motyw miłości pokazuje uczucie jako siłę twórczą, niszczącą, duchową albo społeczną. W Romeo i Julii Williama Shakespeare'a miłość młodych zderza się z konfliktem rodów i prowadzi do tragedii, natomiast w Dziadach cz. IV Adama Mickiewicza uczucie Gustawa staje się doświadczeniem absolutnym, które odcina bohatera od zwykłego życia. Do motywu miłości można też włączać Lalkę Bolesława Prusa, gdzie uczucie Wokulskiego odsłania napięcie między romantycznym marzeniem a pozytywistycznym światem interesów.

Motyw śmierci

Motyw śmierci służy literaturze do zadawania pytań o sens życia, kruchość człowieka, żałobę i równość wszystkich wobec kresu. W Trenach śmierć Urszulki burzy porządek wartości ojca, a w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią zostaje ukazana przez średniowieczny obraz personifikowanej Śmierci, która dosięga każdego stanu. Z tym kręgiem łączy się także motyw tańca śmierci, czyli wyobrażenie śmierci prowadzącej ludzi bez względu na pozycję społeczną.

Motyw władzy

Motyw władzy pokazuje, jak łatwo pragnienie panowania zmienia się w przemoc, lęk i moralny rozpad. W Makbecie Shakespeare'a droga do tronu zaczyna się od przepowiedni, ale kończy tyranią, zbrodnią i samotnością. W Antygonie Sofoklesa władza Kreona zostaje skonfrontowana z prawem boskim i rodzinnym obowiązkiem pochówku, dlatego dramat dobrze nadaje się do tematów o konflikcie prawa, sumienia i państwa.

Motyw buntu

Bunt w literaturze może być sprzeciwem wobec Boga, historii, tyranii, norm społecznych albo własnego losu. Konrad z Dziadów cz. III buntuje się w imieniu narodu i chce przejąć duchową władzę nad ludźmi, Kordian z dramatu Juliusza Słowackiego próbuje przejść od romantycznej niedojrzałości do czynu politycznego, a Prometeusz z mitu staje się figurą poświęcenia dla ludzkości. Ten motyw warto analizować przez pytanie, czy bunt prowadzi do przemiany, klęski, ocalenia czy pychy.

Motyw wędrówki i podróży

Podróż w literaturze rzadko oznacza tylko zmianę miejsca. W Odysei Homera wędrówka Odyseusza jest drogą powrotu do domu i sprawdzianem tożsamości, w Boskiej Komedii Dantego przejście przez zaświaty porządkuje wizję grzechu, oczyszczenia i zbawienia, a w Kordianie podróż po Europie odsłania rozczarowanie bohatera światem polityki, pieniędzy i pozorów. Motyw drogi często łączy się z dojrzewaniem, inicjacją i poszukiwaniem sensu.

Motyw natury

Natura może być tłem wydarzeń, odbiciem emocji albo samodzielną siłą duchową. W balladach Mickiewicza przyroda współtworzy porządek moralny i bywa bliższa prawdzie niż rozum oświeceniowego obserwatora. W Panu Tadeuszu natura Litwy buduje obraz utraconej ojczyzny, rytmu życia szlacheckiego i pamięci dzieciństwa. Przy tym motywie dobrze działa pytanie, czy przyroda jest harmonijna, groźna, sakralna, realistyczna czy symboliczna.

Motyw domu i rodziny

Dom w literaturze oznacza nie tylko budynek, ale też pamięć, wspólnotę, język, obyczaj i poczucie przynależności. Soplicowo w Panu Tadeuszu jest idealizowaną przestrzenią polskości, gościnności i dawnego ładu, natomiast w Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej dom i rodzina zostają powiązane z pamięcią powstania, pracą i wyborem wartości. Motyw ten często przeciwstawia zakorzenienie wykorzenieniu, zgodę konfliktowi, wspólnotę samotności.

Motyw cierpienia

Cierpienie w literaturze może być próbą wiary, skutkiem miłości, ceną patriotyzmu albo doświadczeniem egzystencjalnym. Księga Hioba pokazuje cierpienie niezawinione i pyta o granice ludzkiego rozumienia Bożej sprawiedliwości. Cierpienia młodego Wertera Johanna Wolfganga Goethego przedstawiają ból niespełnionej miłości i nadwrażliwość bohatera, który nie potrafi pogodzić ideału z rzeczywistością. W romantyzmie cierpienie często zyskuje wymiar wyjątkowości i duchowego wybraństwa.

Motyw przemijania i vanitas

Motyw przemijania przypomina, że uroda, młodość, sława, majątek i ziemskie plany są nietrwałe. W baroku przybiera postać toposu vanitas, obecnego w poezji Daniela Naborowskiego i Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, gdzie człowiek doświadcza rozdwojenia między doczesnością a wiecznością. W Trenach przemijanie staje się osobistym doświadczeniem utraty dziecka, a w refleksji o poezji pojawia się też idea non omnis moriar, czyli przekonanie, że twórca może ocaleć w dziele.

Motyw pracy

Motyw pracy szczególnie ważny jest w literaturze pozytywizmu, gdzie łączy się z odpowiedzialnością społeczną i odbudową wspólnoty po klęskach historycznych. W Nad Niemnem praca na ziemi ma wymiar moralny, bo porządkuje życie bohaterów i zbliża ich do pamięci o przodkach. W Lalce praca, handel i nauka pokazują energię nowoczesności, ale też obnażają bariery klasowe oraz bezradność jednostki wobec społecznych uprzedzeń.

Motyw samotności

Samotność może wynikać z niezrozumienia, wybitności, winy, odrzucenia albo świadomego wyboru. Konrad z Dziadów cz. III jest samotny jako poeta i przywódca duchowy, Raskolnikow ze Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego izoluje się przez pychę i zbrodniczą teorię, a Werter doświadcza samotności człowieka nadwrażliwego. W analizie warto odróżnić samotność tragiczną od samotności twórczej i moralnej izolacji po popełnieniu winy.

Motyw winy i kary

Motyw winy i kary pokazuje, że przekroczenie normy moralnej domaga się konsekwencji, nawet jeśli prawo długo nie potrafi jej wymierzyć. W Zbrodni i karze Raskolnikow zabija lichwiarkę, a potem mierzy się z rozkładem własnej teorii o jednostkach wybitnych. W Makbecie zbrodnia polityczna uruchamia spiralę strachu i kolejnych mordów. Ten motyw łatwo połączyć z tematem sumienia, odpowiedzialności i motywu zła, które w literaturze bywa zarówno wyborem człowieka, jak i siłą niszczącą wspólnotę.

Motyw patriotyzmu i ojczyzny

Patriotyzm w literaturze polskiej często łączy się z utratą państwa, pamięcią historyczną i pytaniem o sens ofiary. W Dziadach cz. III cierpienie więźniów i zesłańców buduje mesjanistyczną wizję narodu, w Panu Tadeuszu ojczyzna zostaje zapisana jako krajobraz, język i obyczaj, a w Kordianie patriotyzm zostaje wystawiony na próbę czynu. Przy tym motywie trzeba uważać, aby nie sprowadzać go do hasła. Najważniejsze jest to, jaki model służby ojczyźnie przedstawia utwór.

Motyw przyjaźni

Przyjaźń pokazuje więź opartą na lojalności, zaufaniu i gotowości do pomocy, ale bywa też sprawdzianem charakteru. W Kamieniach na szaniec Aleksandra Kamińskiego przyjaźń Alka, Rudego i Zośki zostaje połączona z dojrzewaniem, konspiracją i patriotyzmem. W szkolnej argumentacji ten motyw warto zestawiać z motywem poświęcenia, ponieważ literatura często pokazuje przyjaźń nie przez deklaracje, lecz przez działanie w sytuacji granicznej.

Motyw teatru świata

Motyw teatru świata, czyli theatrum mundi, opiera się na przekonaniu, że życie przypomina scenę, a człowiek odgrywa rolę wyznaczoną przez los, społeczeństwo albo Boga. Ten topos pojawia się w literaturze dawnej, w dramacie i poezji refleksyjnej, a szczególnie dobrze pasuje do tekstów pokazujących maski, pozory i społeczne konwenanse. Można go łączyć z twórczością barokową, z dramatami Shakespeare'a oraz z Lalką, gdzie salonowe role często okazują się ważniejsze niż prawda o człowieku.

Jak analizować motyw w wypracowaniu

Analiza motywu w wypracowaniu nie polega na wypisaniu lektur, w których coś się pojawia. Dobra odpowiedź maturalna pokazuje, jak motyw działa w utworze i jak pomaga odpowiedzieć na temat. Jeśli temat dotyczy cierpienia, nie wystarczy napisać, że Hiob cierpi. Trzeba wyjaśnić, że jego cierpienie jest niezawinione, dlatego staje się próbą wiary i pokory wobec tajemnicy, której człowiek nie potrafi do końca pojąć.

Najprostszy schemat pracy z motywem wygląda tak: najpierw należy nazwać motyw, potem wskazać konkretną sytuację z utworu, następnie wyjaśnić jej sens, a na końcu połączyć przykład z tezą. W praktyce jeden dobrze omówiony przykład jest więcej wart niż trzy tytuły podane bez interpretacji.

Warto też porównywać funkcje motywu. Miłość w Romeo i Julii prowadzi do tragedii, bo zostaje uwikłana w konflikt rodowy. Miłość w Dziadach cz. IV staje się doświadczeniem metafizycznym i niszczącym. W obu przypadkach mowa o uczuciu, ale wnioski są inne. Takie zestawienie pokazuje dojrzałość interpretacyjną i pomaga uniknąć streszczenia.

Motywy najczęściej pojawiające się na maturze

Na maturze najczęściej wracają motywy, które pozwalają mówić o człowieku w sytuacji wyboru, kryzysu albo konfliktu wartości. Dlatego szczególnie ważne są: miłość, cierpienie, bunt, wina i kara, patriotyzm, władza, śmierć, przemijanie, samotność, podróż oraz dom. Są pojemne, łatwo łączą się z lekturami obowiązkowymi i dają możliwość porównywania epok.

Najbezpieczniej przygotować do każdego motywu po dwa lub trzy utwory z różnych okresów. Do buntu można wybrać mit o Prometeuszu, Dziady cz. III i Kordiana. Do winy i kary wystarczą Makbet, Zbrodnia i kara oraz wybrany dramat antyczny. Do domu i ojczyzny dobrze działają Pan Tadeusz, Nad Niemnem i literatura emigracyjna. Taki zestaw pozwala reagować elastycznie na temat, zamiast dopasowywać go na siłę do jednej zapamiętanej lektury.

W przygotowaniu maturalnym najważniejsze jest nie samo zapamiętanie listy motywów, lecz umiejętność budowania zdań interpretacyjnych. Warto ćwiczyć formułę: "Motyw X w utworze Y służy do pokazania Z". Na przykład: motyw władzy w Makbecie służy do pokazania, że ambicja oderwana od sumienia niszczy zarówno człowieka, jak i wspólnotę polityczną.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Motywy literackie porządkują czytanie lektur, ale nie zastępują interpretacji. Najlepsza odpowiedź maturalna pokazuje zawsze dwa poziomy: najpierw rozpoznaje znany motyw, a potem wyjaśnia, po co autor użył go właśnie w tym utworze, w tej epoce i wobec tego problemu.