Utylitaryzm - co to jest, twórcy i zasada użyteczności

Utylitaryzm to kierunek etyczny, według którego czyn jest moralnie słuszny wtedy, gdy przynosi możliwie największy pożytek, szczęście lub dobrostan możliwie największej liczbie osób. W praktyce oznacza to ocenianie działań przez ich skutki, a nie tylko przez intencje, tradycję albo zgodność z obowiązkiem.

Dla maturzysty utylitaryzm jest ważny z dwóch powodów. Po pierwsze, pozwala zrozumieć spór o to, czy moralność zależy od zasad, czy od konsekwencji. Po drugie, pomaga wyjaśnić program polskiego pozytywizmu, w którym literatura, edukacja i praca społeczna miały służyć poprawie życia wspólnoty.

Utylitaryzm - co to jest

Słowo "utylitaryzm" pochodzi od łacińskiego utilis, czyli "użyteczny". Już sama etymologia pokazuje główną intuicję tej filozofii: dobre jest to, co przynosi pożytek. Nie chodzi jednak o wąsko rozumianą wygodę ani o egoistyczną korzyść jednej osoby. W klasycznym ujęciu chodzi o sumę szczęścia, przyjemności, dobrostanu lub ograniczenia cierpienia w całej grupie, której dotyczy dane działanie.

Utylitaryzm należy do etyki normatywnej, czyli tej części filozofii, która pyta, jak należy postępować. Jest też odmianą konsekwencjalizmu. Oznacza to, że najważniejszym kryterium moralnej oceny czynu są jego skutki. Jeżeli decyzja prowadzi do większej ilości dobra niż dostępne alternatywy, utylitarysta uzna ją za słuszniejszą.

Ta perspektywa jest bliska nowoczesnemu myśleniu praktycznemu. Gdy ocenia się reformę szkolną, decyzję polityczną, system kar albo działanie bohatera literackiego, można zapytać: jakie będą konsekwencje i komu realnie pomogą? W tym sensie utylitaryzm ma związek z nurtem poznawczym opartym na doświadczeniu, takim jak empiryzm, ponieważ oba podejścia nie zatrzymują się na abstrakcyjnych deklaracjach, lecz sprawdzają skutki w świecie.

Twórcy utylitaryzmu: Bentham i Mill

Za głównych twórców klasycznego utylitaryzmu uznaje się Jeremy'ego Benthama i Johna Stuarta Milla. Bentham był angielskim filozofem, prawnikiem i reformatorem społecznym. Uważał, że prawo, polityka i moralność powinny służyć ograniczaniu cierpienia oraz zwiększaniu szczęścia ludzi. Jego stanowisko często streszcza się zasadą największego szczęścia największej liczby.

Bentham próbował myśleć o przyjemności i cierpieniu w sposób możliwie uporządkowany. Z tego powodu stworzył koncepcję rachunku przyjemności, nazywanego także rachunkiem hedonistycznym. Przy ocenie czynu należało brać pod uwagę między innymi intensywność przyjemności, jej czas trwania, pewność wystąpienia, bliskość w czasie oraz zasięg, czyli liczbę osób, których skutki dotyczą. Nie był to matematyczny kalkulator w dzisiejszym sensie, lecz próba pokazania, że moralność można rozważać racjonalnie.

John Stuart Mill rozwinął tę teorię i złagodził jej najbardziej uproszczone odczytania. Przyjął zasadę użyteczności, ale podkreślał, że nie każda przyjemność ma tę samą wartość. Ważna jest nie tylko ilość przyjemności, lecz także jej jakość. Przyjemności intelektualne, moralne i duchowe mają wyższą rangę niż proste zaspokojenie potrzeb. Dlatego u Milla utylitaryzm nie oznacza pogoni za dowolną przyjemnością, lecz poszukiwanie takiego dobra, które podnosi jakość ludzkiego życia.

Na czym polega zasada największego szczęścia

Zasada największego szczęścia mówi, że należy wybierać takie działania, które w danych okolicznościach przynoszą najwięcej dobra i najmniej cierpienia wszystkim zainteresowanym. Nie chodzi o to, aby każda osoba była równie szczęśliwa w każdej sytuacji. Chodzi o porównanie możliwych skutków i wybranie rozwiązania, które daje najlepszy bilans.

Przykład szkolny może być prosty. Jeżeli samorząd uczniowski wybiera między atrakcją dla kilku osób a projektem, który poprawi warunki nauki całej klasie, utylitarysta zapyta o zasięg korzyści. Jeżeli drugi projekt pomoże większej liczbie osób i nie wyrządzi poważnej krzywdy mniejszości, będzie bliższy zasadzie użyteczności.

Warto jednak uważać na uproszczenie. Utylitaryzm nie polega na mechanicznym haśle "większość ma zawsze rację". Klasyczna zasada użyteczności wymaga porównania dobra i cierpienia, a nie samego liczenia głosów. Jeżeli szczęście większości wymagałoby ogromnej krzywdy jednej osoby, pojawia się poważny problem moralny. Właśnie w tym miejscu zaczyna się najważniejsza krytyka utylitaryzmu.

Utylitaryzm a inne systemy etyczne

Utylitaryzm najlepiej zrozumieć przez porównanie z etyką obowiązku Immanuela Kanta. Dla Kanta o moralności czynu nie decydują przede wszystkim skutki, lecz dobra wola, obowiązek i zgodność działania z rozumną zasadą. Człowiek powinien postępować tak, aby zasadę swojego czynu móc uznać za prawo powszechne.

Różnica jest wyraźna. Utylitarysta zapyta: "Jakie będą konsekwencje tego działania dla szczęścia ludzi?". Kantysta zapyta raczej: "Czy to działanie jest zgodne z obowiązkiem i czy szanuje osobę jako cel sam w sobie?". Dlatego w etyce Kanta nie wolno traktować człowieka wyłącznie jako narzędzia do osiągnięcia korzystnego rezultatu, nawet jeżeli rezultat wydaje się społecznie opłacalny.

Utylitaryzm różni się także od etyk religijnych i ascetycznych. W tradycji ascetycznej wartość może polegać na wyrzeczeniu, samodyscyplinie i podporządkowaniu życia wyższemu celowi. Dlatego asceza nie ocenia dobra wyłącznie przez przyjemność lub społeczny pożytek. Utylitaryzm przesuwa punkt ciężkości gdzie indziej: na skutki działania dla ludzi, którzy odczują jego konsekwencje.

Krytyka utylitaryzmu

Najczęstszy zarzut wobec utylitaryzmu dotyczy praw jednostki. Jeżeli moralność zależy od największej sumy szczęścia, można zapytać, czy wolno skrzywdzić niewinną osobę, jeżeli przyniesie to korzyść wielu ludziom. Taki wniosek wydaje się niebezpieczny, ponieważ może usprawiedliwiać niesprawiedliwość wobec mniejszości.

Drugi problem dotyczy mierzenia szczęścia. Trudno porównać cierpienie jednej osoby z przyjemnością innej osoby. Jeszcze trudniej obliczyć skutki dalekosiężne. Decyzja, która dziś wygląda korzystnie, po latach może przynieść szkody. Dlatego część filozofów odróżnia utylitaryzm czynów od utylitaryzmu reguł. Pierwszy ocenia konkretny czyn, drugi reguły, których powszechne przestrzeganie daje najlepsze skutki.

Trzeci zarzut mówi, że utylitaryzm może być zbyt wymagający. Jeżeli zawsze należy maksymalizować dobro ogółu, człowiek powinien stale wybierać to, co przynosi największy pożytek innym. W takim ujęciu nawet zwykły odpoczynek, prywatne zainteresowania albo troska o najbliższych mogłyby wyglądać moralnie podejrzanie, gdy istnieje możliwość pomocy komuś bardziej potrzebującemu.

Mimo tych zarzutów utylitaryzm pozostaje ważny, ponieważ uczy odpowiedzialności za skutki. Nie wystarczy powiedzieć, że intencja była dobra. Trzeba jeszcze zapytać, czy działanie naprawdę zmniejsza cierpienie, zwiększa dobrostan i nie przerzuca kosztów na słabszych.

Utylitaryzm w epoce pozytywizmu

W polskim pozytywizmie utylitaryzm nie funkcjonował głównie jako akademicka teoria etyczna, lecz jako sposób myślenia o społeczeństwie, literaturze i patriotyzmie po klęsce powstania styczniowego. Pozytywiści odchodzili od romantycznego modelu walki zbrojnej i podkreślali działania praktyczne, które mogły wzmacniać naród w codziennym życiu.

Najważniejsze hasła epoki, takie jak praca u podstaw i praca organiczna, można czytać w duchu użyteczności. Praca u podstaw oznaczała edukowanie najuboższych warstw społeczeństwa, zwłaszcza chłopów i robotników, aby poprawić ich sytuację i zwiększyć świadomość społeczną. Praca organiczna traktowała społeczeństwo jak organizm, w którym każda grupa pełni ważną funkcję. Jeżeli jedna część jest słaba, cierpi całość.

Tak rozumiany utylitaryzm wyjaśnia także rolę literatury pozytywistycznej. Utwór literacki miał nie tylko wzruszać, lecz także diagnozować problemy społeczne i zachęcać do naprawy rzeczywistości. Nowele o krzywdzie dzieci, ubóstwie, braku edukacji czy wykluczeniu społecznym miały sens praktyczny. Czytelnik miał zobaczyć problem i zrozumieć, że dobro wspólnoty zależy od konkretnych działań.

Na maturze warto łączyć utylitaryzm z pozytywizmem ostrożnie. Nie należy pisać, że pozytywiści byli po prostu uczniami Benthama albo Milla. Lepiej wskazać podobieństwo myślenia: liczy się społeczna użyteczność działań, praktyczny pożytek wiedzy, rozwój oświaty, poprawa losu słabszych i odpowiedzialność za całość społeczeństwa.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Utylitaryzm jest więc jednym z najważniejszych sposobów myślenia o moralności, bo zmusza do pytania o konsekwencje. Na egzaminie warto zapamiętać krótką formułę: czyn jest słuszny wtedy, gdy przynosi największy możliwy pożytek i najmniejsze możliwe cierpienie wszystkim, których dotyczy. To wystarczy, aby poprawnie wyjaśnić teorię, porównać ją z Kantem i powiązać z programem pozytywizmu.