Leonid Toptunow - operator reaktora w Czarnobylu

Leonid Toptunow był młodym radzieckim inżynierem jądrowym i starszym inżynierem sterowania reaktorem w elektrowni jądrowej w Czarnobylu. W nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku pełnił dyżur przy reaktorze nr 4 podczas testu, który zakończył się katastrofą. To on obsługiwał pulpit sterowania reaktorem i nacisnął przycisk AZ-5, uruchamiający awaryjne wyłączenie. Zmarł 14 maja 1986 roku w Moskwie na ostrą chorobę popromienną. Miał 25 lat.

Kim był Leonid Toptunow

Leonid Fiodorowicz Toptunow, zapisywany też jako Leonid Fedorovych Toptunov, urodził się 16 sierpnia 1960 roku w Mykołajiwce w obwodzie sumskim, na terenie ówczesnej Ukraińskiej SRR. Był przedstawicielem pokolenia młodych specjalistów, którzy trafiali do rozwijającej się energetyki jądrowej Związku Radzieckiego. Nie był dyrektorem elektrowni ani projektantem reaktora. Był operatorem odpowiedzialnym za bezpośrednią pracę z układem sterowania reaktorem.

W 1983 roku ukończył studia związane z energetyką jądrową w Obnińsku. W tym samym roku rozpoczął pracę w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, położonej niedaleko miasta Prypeć. Według dostępnych biogramów pracował tam od marca 1983 roku jako inżynier sterowania blokiem, a później jako starszy inżynier sterowania reaktorem. W chwili katastrofy miał więc za sobą około trzy lata pracy w elektrowni, ale samodzielne doświadczenie na stanowisku starszego operatora reaktora było krótkie.

Stanowisko Toptunowa bywa skracane rosyjskim określeniem SIUR, od starszego inżyniera sterowania reaktorem. W praktyce oznaczało to pracę przy pulpicie, kontrolę parametrów reaktora i wykonywanie poleceń w ramach zmiany. Nad nim w strukturze dyżuru znajdował się między innymi Aleksandr Akimow, kierownik zmiany bloku, a podczas testu obecny był także Anatolij Diatłow, zastępca głównego inżyniera elektrowni.

Rola podczas katastrofy w Czarnobylu

W nocy 26 kwietnia 1986 roku przy bloku nr 4 prowadzono test wybiegu turbogeneratora. Celem było sprawdzenie, czy po odcięciu pary rozpędzona turbina przez krótki czas utrzyma zasilanie części pomp, zanim w pełni przejmą je generatory dieslowskie. Test miał charakter techniczny, ale odbywał się w warunkach coraz mniej sprzyjających bezpiecznej pracy reaktora.

Toptunow siedział przy pulpicie sterowania reaktorem. W czasie przygotowań moc reaktora spadła znacznie niżej, niż planowano. Następnie operatorzy próbowali ją podnieść, aby test można było przeprowadzić. W literaturze i raportach opisuje się ten etap jako jeden z kluczowych momentów, bo reaktor RBMK-1000 znalazł się w niestabilnym stanie pracy. Nie oznacza to jednak, że prosty łańcuch "operator nacisnął zły przycisk" wyjaśnia katastrofę.

Około godziny 1:23 rozpoczęto właściwą część testu. Chwilę później uruchomiono awaryjne wyłączenie reaktora przyciskiem AZ-5. W wielu opracowaniach wskazuje się, że Toptunow nacisnął ten przycisk na polecenie Akimowa lub w ramach decyzji zmiany o wyłączeniu reaktora. AZ-5 miał wprowadzić pręty sterujące do rdzenia i zatrzymać reakcję łańcuchową.

Problem polegał na tym, że w konstrukcji prętów sterujących reaktora RBMK istniała groźna cecha. W określonych warunkach początkowy ruch prętów mógł chwilowo zwiększyć reaktywność w dolnej części rdzenia, zamiast od razu ją zmniejszyć. Raport INSAG-7 opisuje ten efekt jako jeden z ważnych elementów zrozumienia przebiegu awarii. Kilka sekund po uruchomieniu AZ-5 doszło do gwałtownego wzrostu mocy i zniszczenia reaktora.

Co naprawdę spowodowało katastrofę

Katastrofa w Czarnobylu nie była skutkiem jednej decyzji Leonida Toptunowa. Uczciwy opis musi uwzględniać kilka warstw przyczyn: konstrukcję reaktora RBMK, sposób przygotowania testu, presję organizacyjną, jakość procedur, szkolenie personelu oraz decyzje podejmowane w sterowni. Wczesne radzieckie wyjaśnienia mocno obciążały operatorów, ale późniejsze analizy międzynarodowe przesunęły akcent na wady projektowe i systemowe.

Do najważniejszych problemów reaktora RBMK należał dodatni współczynnik pustki parowej. W uproszczeniu oznacza to, że w pewnych stanach pracy powstawanie pary w kanałach chłodzących mogło zwiększać reaktywność reaktora. Drugim istotnym problemem była konstrukcja prętów sterujących z grafitowymi końcówkami, które przy awaryjnym wyłączeniu mogły najpierw zwiększyć moc w części rdzenia.

W raporcie INSAG-7 podkreślono także słabą kulturę bezpieczeństwa. Dotyczyła ona nie tylko operatorów, lecz także projektantów, kierownictwa, nadzoru i całego systemu jądrowego ZSRR. Dokumentacja nie wyjaśniała personelowi w wystarczający sposób niektórych niebezpiecznych cech reaktora. Procedury były niepełne lub sprzeczne. W takich warunkach młody operator nie miał pełnego obrazu ryzyka, które ujawniło się w nocy katastrofy.

Nie znaczy to, że działania załogi były bez znaczenia. Test prowadzono w trudnych warunkach, a część decyzji przyczyniła się do stworzenia niebezpiecznej konfiguracji reaktora. Różnica jest jednak zasadnicza: odpowiedzialności historycznej nie można przenieść na jednego operatora przy pulpicie. Toptunow był uczestnikiem tragicznego zdarzenia, ale nie był jedyną ani prostą przyczyną katastrofy.

Śmierć Toptunowa

Po eksplozji Leonid Toptunow pozostał na terenie bloku i uczestniczył w działaniach podejmowanych przez personel po awarii. W chaosie pierwszych godzin próbowano zrozumieć, co stało się z reaktorem, oraz zapewnić dopływ wody. Wiele osób nie wiedziało jeszcze, że rdzeń został zniszczony, a poziom promieniowania w części obiektu jest śmiertelnie wysoki.

Toptunow otrzymał bardzo dużą dawkę promieniowania. W źródłach pojawiają się różne szacunki, najczęściej rzędu ponad 1000 rem, czyli dawki śmiertelnej. Najpierw trafił do szpitala w Prypeci, a następnie został przewieziony do szpitala nr 6 w Moskwie, gdzie leczono najciężej napromienionych pracowników elektrowni i strażaków.

Rozpoznano u niego ostrą chorobę popromienną. Mimo leczenia, w tym prób ratowania układu krwiotwórczego, jego organizm był zbyt ciężko uszkodzony. Leonid Toptunow zmarł 14 maja 1986 roku, osiemnaście dni po katastrofie. Został pochowany na Cmentarzu Mitinskim w Moskwie, gdzie spoczywają także inni zmarli po awarii w Czarnobylu.

Pamięć i kultura

Pamięć o Toptunowie przez lata pozostawała częścią szerszej pamięci o pracownikach elektrowni, strażakach i likwidatorach katastrofy. W 2008 roku został pośmiertnie odznaczony ukraińskim Orderem "Za odwagę" III stopnia. To wyróżnienie odnosiło się do postawy osób, które w pierwszych godzinach po awarii działały w skrajnie niebezpiecznych warunkach.

Dla wielu odbiorców nazwisko Toptunowa stało się szerzej znane dopiero po serialu Czarnobyl produkcji HBO i Sky z 2019 roku, w którym postać młodego operatora zagrał Robert Emms. Serial nie jest dokumentem i upraszcza część wydarzeń, ale przywrócił uwagę opinii publicznej na ludzi obecnych w sterowni bloku nr 4. W przypadku Toptunowa najważniejsze jest zachowanie proporcji: był realnym człowiekiem, młodym inżynierem i jedną z ofiar katastrofy, a nie wygodnym symbolem winy.

Najczęstsze pytania (FAQ)