Gleby - rodzaje, poziomy i powstawanie

Gleba to powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej, w której rosną rośliny. Powstaje bardzo powoli z wietrzenia skał oraz z rozkładu obumarłej materii organicznej. W przekroju gleba dzieli się na poziomy, od ściółki na powierzchni po skałę macierzystą na dole. W Polsce najżyźniejsze są czarnoziemy i mady rzeczne, a najczęstsze gleby bielicowe i brunatne.

Co to jest gleba

Gleba to cienka, żywa warstwa pokrywająca powierzchnię lądów. Choć wydaje się zwykłą ziemią, jest złożonym środowiskiem, w którym mieszają się cząstki mineralne, materia organiczna, woda, powietrze oraz drobne organizmy, takie jak bakterie, grzyby i dżdżownice. To właśnie w glebie rośliny zakorzeniają się i pobierają wodę oraz składniki odżywcze.

Gleba jest podstawą rolnictwa i całego lądowego świata roślin, a przez to również zwierząt i ludzi. Jej powstawanie trwa setki, a nawet tysiące lat, dlatego uznaje się ją za zasób, który łatwo zniszczyć, a bardzo trudno odtworzyć.

Jak powstaje gleba

Gleba tworzy się w procesie glebotwórczym, który łączy dwa główne zjawiska. Pierwszym jest wietrzenie skał, czyli ich stopniowe rozdrabnianie i rozkład pod wpływem temperatury, wody, mrozu i powietrza. Powstaje z tego materiał mineralny, będący podłożem gleby.

Drugim zjawiskiem jest gromadzenie się i rozkład materii organicznej. Obumarłe rośliny i zwierzęta rozkładają się dzięki organizmom glebowym, tworząc próchnicę, czyli ciemną, żyzną substancję. Im więcej próchnicy, tym gleba jest zwykle żyźniejsza. Na powstawanie gleby wpływają też klimat, rzeźba terenu, rodzaj skały macierzystej oraz czas.

Ogromną rolę w tworzeniu gleby odgrywają jej mieszkańcy. W jednej garści żyznej gleby żyją miliardy bakterii, a także grzyby, pierwotniaki, roztocza i większe zwierzęta, jak dżdżownice. Dżdżownice mieszają glebę, przepuszczają ją przez swój przewód pokarmowy i napowietrzają, tworząc kanaliki ułatwiające przenikanie wody i powietrza. Organizmy glebowe rozkładają martwą materię i uwalniają zawarte w niej składniki, dzięki czemu mogą je znów pobrać rośliny. Bez tych organizmów gleba byłaby jedynie martwym pyłem skalnym.

Poziomy glebowe - profil gleby

Gdy wykona się pionowy przekrój gleby, widać w niej warstwy zwane poziomami glebowymi. Układają się one w charakterystycznej kolejności, którą przedstawia poniższa tabela.

Nie w każdej glebie występują wszystkie poziomy i nie zawsze są tak samo wyraźne. Ich układ i grubość zależą od rodzaju gleby oraz warunków, w jakich się tworzyła.

Rodzaje gleb w Polsce

W Polsce występuje wiele rodzajów gleb, które różnią się żyznością i pochodzeniem. Do najczęstszych należą gleby bielicowe, powstające pod lasami iglastymi na piaszczystym podłożu, oraz gleby brunatne i płowe, typowe dla terenów o umiarkowanej wilgotności.

Wśród gleb najżyźniejszych wyróżniają się czarnoziemy, występujące na przykład na Wyżynie Lubelskiej, oraz mady rzeczne, tworzące się w dolinach rzek, między innymi na Żuławach Wiślanych. Osobną grupą są rędziny, powstające na skałach wapiennych, oraz gleby torfowe i bagienne na terenach podmokłych. W górach spotyka się gleby górskie, cienkie i kamieniste.

Które gleby są najżyźniejsze

Za najżyźniejsze gleby w Polsce uważa się czarnoziemy oraz mady. Czarnoziemy mają grubą, ciemną warstwę próchniczną i bardzo dobre właściwości dla upraw, dlatego tereny, na których występują, należą do najlepszych rolniczo. Mady rzeczne powstają z materiału naniesionego przez rzeki i również są bardzo urodzajne.

Żyzność gleby ocenia się w klasach bonitacyjnych, które porządkują grunty od najlepszych do najsłabszych. Gleby najlepszych klas są chronione, ponieważ mają duże znaczenie dla produkcji żywności.

Dlaczego gleby są ważne

Gleby pełnią wiele funkcji niezbędnych dla życia. Są podstawą rolnictwa, magazynują wodę, biorą udział w obiegu składników odżywczych oraz stanowią środowisko dla ogromnej liczby organizmów. Zdrowa gleba filtruje wodę i wpływa na jakość plonów.

Ponieważ gleba powstaje bardzo wolno, jej ochrona jest ważnym zadaniem. Erozja, zanieczyszczenia i nadmierna zabudowa mogą trwale zniszczyć żyzne grunty. Dbałość o gleby to więc dbałość o bezpieczeństwo żywnościowe i środowisko.

Erozja gleby to jej niszczenie i przenoszenie przez wodę oraz wiatr. Na terenach pozbawionych roślinności deszcz i wiatr łatwo zabierają wierzchnią, najżyźniejszą warstwę, co obniża plony i pustoszy krajobraz. Dlatego rolnicy stosują takie zabiegi, jak sadzenie pasów drzew, orka w poprzek stoku czy utrzymywanie okrywy roślinnej, aby chronić glebę przed wypłukiwaniem i wywiewaniem.

Znajomość gleb ma znaczenie praktyczne. Rolnik, który wie, jaka gleba znajduje się na jego polu, potrafi dobrać odpowiednie uprawy i nawożenie. Planiści biorą pod uwagę jakość gleb, decydując, gdzie budować, a które grunty zachować dla rolnictwa. W ten sposób wiedza o glebach przekłada się na codzienne decyzje dotyczące żywności, środowiska i gospodarowania przestrzenią.

Najczęstsze pytania (FAQ)