Wyżyny w Polsce - lista, cechy i mapa

Wyżyny to tereny leżące zwykle na wysokości od 300 do 500 metrów nad poziomem morza, choć niektóre wzniesienia sięgają wyżej. W Polsce wyżyny tworzą pas w południowej części kraju, między nizinami a górami. Najbardziej znana jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, słynąca z wapiennych skałek i średniowiecznych zamków, a na Wyżynie Kieleckiej leżą Góry Świętokrzyskie, jedne z najstarszych gór Europy.

Co to są wyżyny

Wyżyny to obszary wyżej wzniesione niż niziny, ale niższe i mniej strome niż góry. Zwykle przyjmuje się, że leżą na wysokości od 300 do 500 metrów nad poziomem morza, jednak granica ta bywa umowna, bo pojedyncze wzniesienia na wyżynach mogą przekraczać 500 metrów. Krajobraz wyżynny jest bardziej urozmaicony niż nizinny, z pagórkami, dolinami, skałami i wzniesieniami.

W Polsce wyżyny układają się w pas ciągnący się przez południową część kraju, na północ od gór. Nazywa się go Wyżynami Polskimi. To region, w którym częściej niż na nizinach spotyka się odsłonięcia skalne, jaskinie i zjawiska krasowe, powstające tam, gdzie woda rozpuszcza wapienne skały.

Wyżyny powstały w wyniku długotrwałych procesów geologicznych, znacznie starszych niż formy polodowcowe na nizinach. Zbudowane są często ze skał osadowych, takich jak wapienie, lessy czy piaskowce, które przez miliony lat były wypiętrzane, a następnie rzeźbione przez wodę, wiatr i zmiany temperatury. Dzięki temu krajobraz wyżynny bywa bardziej pofałdowany, z wyraźnymi dolinami, wzgórzami i skalnymi ostańcami, czyli pojedynczymi skałami sterczącymi ponad okolicę.

Najważniejsze wyżyny w Polsce

Wyżyny Polskie dzielą się na kilka mniejszych krain. Poniższa tabela przedstawia te najważniejsze wraz z ich cechami.

Każda z tych wyżyn ma własny charakter, ale wspólną cechą jest wyższe położenie niż otaczające niziny oraz bardziej pofałdowany teren.

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, nazywana też Jurą Krakowsko-Częstochowską, to jedna z najbardziej rozpoznawalnych krain w Polsce. Zbudowana jest z wapieni, które przez miliony lat poddawały się działaniu wody i powietrza. W efekcie powstały malownicze białe skałki, ostańce oraz liczne jaskinie.

Na wzniesieniach Jury wznoszą się ruiny i zamki średniowieczne, nazywane Orlimi Gniazdami, ponieważ budowano je na trudno dostępnych skałach. Ciągnęły się one wzdłuż dawnego szlaku między Krakowem a Częstochową. Dziś region ten jest chętnie odwiedzany przez turystów i wspinaczy.

Wyżyna Kielecka i Góry Świętokrzyskie

Na Wyżynie Kieleckiej leżą Góry Świętokrzyskie, które są jednymi z najstarszych gór w Europie. Choć dziś są niewysokie, w przeszłości były znacznie wyższe i przez miliony lat uległy zniszczeniu przez procesy zewnętrzne. Najwyższym szczytem jest Łysica.

Charakterystycznym elementem tych gór są gołoborza, czyli rozległe rumowiska skalne pozbawione roślinności. Góry Świętokrzyskie mają łagodne, zaokrąglone kształty, co odróżnia je od młodych i stromych gór, takich jak Tatry.

Cechy krajobrazu wyżynnego

Krajobraz wyżynny wyróżnia się większym urozmaiceniem niż nizinny. Częste są tu odsłonięcia skalne, doliny wcięte w podłoże oraz zjawiska krasowe. Kras to procesy, w których woda rozpuszcza skały wapienne, tworząc jaskinie, leje i podziemne korytarze.

Na niektórych wyżynach, jak Lubelska, występują żyzne gleby lessowe, sprzyjające rolnictwu. Less to drobny, urodzajny osad naniesiony przez wiatr, na którym powstają jedne z najlepszych gleb w kraju. Inne wyżyny, jak Wyżyna Śląska, są silnie zurbanizowane i uprzemysłowione ze względu na złoża surowców, przede wszystkim węgla kamiennego. Wyżyny łączą więc wartości przyrodnicze, turystyczne i gospodarcze.

Zjawiska krasowe nadają wyżynom szczególny charakter. Woda opadowa, wsiąkając w wapienne skały, rozpuszcza je i drąży podziemne korytarze oraz jaskinie. Na powierzchni powstają leje krasowe, a pod ziemią całe systemy jaskiń z naciekami, takimi jak stalaktyty i stalagmity. Najwięcej takich form występuje na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, gdzie znajduje się wiele udostępnionych do zwiedzania jaskiń.

Wyżyny odgrywają też ważną rolę jako granica między krajobrazem nizinnym a górskim. Wędrując z północy na południe Polski, można obserwować, jak płaskie równiny stopniowo przechodzą w pofałdowane wyżyny, a te dopiero ustępują miejsca górom. Ten układ pasowy jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech ukształtowania powierzchni naszego kraju.

Najczęstsze pytania (FAQ)