Krainy geograficzne Polski – pełna lista, mapa, charakterystyka pasów rzeźby

BLUF

Polska dzieli się na 6 pasów rzeźby terenu, ułożonych równoleżnikowo z północy na południe. Od północy są to: pobrzeża nad Bałtykiem (Pobrzeże Szczecińskie, Koszalińskie, Gdańskie), pojezierza (Pomorskie, Wielkopolskie, Mazurskie), niziny środkowopolskie (Śląska, Wielkopolska, Mazowiecka, Podlaska), wyżyny (Śląska, Krakowsko-Częstochowska, Małopolska, Lubelska), kotliny podkarpackie (Oświęcimska, Sandomierska) oraz góry (Sudety, Karpaty z Tatrami i Bieszczadami). Ten układ powstał wskutek zlodowaceń plejstoceńskich oraz ruchów alpejskich w erze trzeciorzędu. Charakterystyczny układ równoleżnikowy nazywa się “schodami Polski”.

6 pasów rzeźby terenu Polski

Polska to kraj nizinny: prawie 75 procent powierzchni leży poniżej 200 metrów nad poziomem morza. Pasy rzeźby układają się równoleżnikowo, idąc od północy ku południowi. To efekt zlodowaceń (które ukształtowały niż polski) i ruchów alpejskich (które wypiętrzyły góry).

Średnia wysokość terenu w Polsce to 173 metry nad poziomem morza. Najniższy punkt: Raczki Elbląskie (-1,8 m), depresja niedaleko Elbląga. Najwyższy punkt: Rysy w Tatrach (2499 m).

Pas 1. Pobrzeża

Wąski pas nadbałtycki, szerokości 10-30 km. Krainy w tym pasie idą od zachodu na wschód: Pobrzeże Szczecińskie, Pobrzeże Koszalińskie, Pobrzeże Gdańskie. Granicę południową stanowi Pradolina Pomorska.

Charakterystyka: niskie wybrzeże klifowe (gdzieniegdzie), wydmy, mierzeje (Mierzeja Helska, Mierzeja Wiślana), zatoki (Pucka, Gdańska), żuławy (Wisły, Noteci). Klimat morski łagodzony Bałtykiem. Niewielkie wzniesienia (Wzgórza Bukowe nad Szczecinem).

Największe miasta: Gdańsk, Gdynia, Sopot, Koszalin, Szczecin.

Pas 2. Pojezierza

Szeroki pas na północy Polski, ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie (vistulianskie). Krainy: Pojezierze Pomorskie (zachód), Pojezierze Wielkopolskie (centrum), Pojezierze Mazurskie (wschód, z Krainą Wielkich Jezior).

Charakterystyka: tysiące jezior pochodzenia polodowcowego, moreny czołowe, sandry, oziaty, drumliny. Najwyższe wzniesienie: Wieżyca (329 m) na Pojezierzu Kaszubskim. Najgłębsze jezioro Polski: Hańcza (108,5 m) na Pojezierzu Wschodniosuwalskim.

Pojezierze Mazurskie ma największą koncentrację jezior: Śniardwy (113 km²), Mamry (105 km²), Niegocin, Talty.

Pas 3. Niziny środkowopolskie

Pas centralny, najszerszy w całej Polsce. Krainy: Nizina Wielkopolska, Nizina Śląska, Nizina Mazowiecka, Nizina Podlaska. Powstały w wyniku starszych zlodowaceń (pradoliny rzeczne).

Charakterystyka: równinne tereny, gleby średnio urodzajne (bielicowe), znaczna wilgotność. Doliny dużych rzek: Odry (Nizina Śląska, Wielkopolska), Wisły (Mazowiecka). Lasy mieszane, ale duża część zniszczona pod uprawy. Klimat coraz bardziej kontynentalny ku wschodowi.

Największe miasta: Warszawa, Poznań, Wrocław, Łódź, Białystok.

Pas 4. Wyżyny

Środkowo-południowa Polska. Krainy: Wyżyna Śląska (zachód, z Górnym Śląskiem), Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Jura), Wyżyna Małopolska, Wyżyna Kielecka (z Górami Świętokrzyskimi), Wyżyna Lubelska z Roztoczem, Wyżyna Sandomierska.

Charakterystyka: wysokości 200-400 metrów, lokalnie do 600 (Łysica w Górach Świętokrzyskich, 612 m). Gleby często urodzajne (czarnoziemy, rędziny). Bogactwa naturalne: węgiel kamienny (Śląska), wapienie (Jura Krakowsko-Częstochowska), siarka (Sandomierska). Krasowe formy w Jurze (jaskinie, ostańce).

Góry Świętokrzyskie należą formalnie do wyżyn, choć krajobrazowo przypominają niskie góry. To najstarsze góry w Polsce.

Pas 5. Kotliny podkarpackie

Wąski pas pomiędzy wyżynami a Karpatami. Dwie krainy: Kotlina Oświęcimska na zachodzie i Kotlina Sandomierska na wschodzie. Rozdziela je Brama Krakowska, którą płynie Wisła.

Charakterystyka: równinne tereny, doliny rzeczne, gleby aluwialne. Ważne szlaki komunikacyjne historycznie biegły przez Bramę Krakowską. Lasy mieszane, lokalnie iglaste.

Największe miasta: Kraków (formalnie w Bramie Krakowskiej), Tarnów, Rzeszów.

Pas 6. Góry

Południowa granica Polski. Dwa łańcuchy: Sudety (na zachodzie) i Karpaty (na wschodzie i centrum), rozdzielone Bramą Morawską.

Sudety dzielą się na trzy części: Sudety Zachodnie (z Karkonoszami, najwyższy szczyt: Śnieżka 1602 m), Sudety Środkowe (Góry Stołowe, Sowie), Sudety Wschodnie. Sudety to góry stare, ze złożoną budową geologiczną.

Karpaty obejmują w Polsce: Beskidy Zachodnie (Babia Góra 1725 m), Tatry (Rysy 2499 m, najwyższy szczyt Polski), Pieniny, Beskidy Wschodnie i Bieszczady (Tarnica 1346 m). Karpaty są geologicznie młodsze, powstały w trzeciorzędzie.

Tatry są jedyną wysokogórską krainą Polski, z formami alpejskimi: granie, turnie, kotły lodowcowe, jeziora cyrkowe (Morskie Oko, Czarny Staw).

Charakterystyczny układ równoleżnikowy

Pasy rzeźby Polski ułożone są w sposób unikalny: rzeźba terenu rośnie z północy na południe, prawie idealnie równoleżnikowo. Geografowie nazywają to “schodami Polski”. Idąc z Bałtyku w stronę Tatr, przekraczamy kolejno pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, kotliny i góry. Każdy pas ma własną charakterystykę: klimat, glebę, sieć rzeczną, roślinność.

Ten układ powstał geologicznie. Na północy zlodowacenia plejstoceńskie ukształtowały pojezierza i pobrzeża. Niziny środkowe to efekt starszych zlodowaceń. Wyżyny i góry to pamiątka ruchów tektonicznych – alpejskich (Karpaty, Sudety) i hercyńskich (Góry Świętokrzyskie).

FAQ

Źródła i materiały